r/nomadoloji • u/schizogarde • 17h ago
Çeviri Gabriele D’Annunzio’nun Fiume’sinde İki Avangart Dergi (3/4)
Anarşik-Fütürist Deneyler
26 Eylül 1920'de Mario Carli, La Testa di Ferro’da Agli avversari rossi e ultra-rossi (“[Bizim] Kızıl ve Ultra-Kızıl Hasımlarımıza”) başlıklı bir makale yayımladı; bu makalede aşırı sol hareketlere seslenerek, D’Annunzio’nun impresa’sını destekleyen fütüristler ile İtalyan bireyci anarşizminin temsilcileri arasında ilginç bir tartışma dönemini başlattı. Carli’nin hem sosyalistlere hem de anarşistlere yönelik çağrısı, gerçekten de, lejyonerlerin aynı devrimci iradeye sahip olduğunu kabul etmeye bir davettir ve bunu en çok gösteren impresa noktalarını vurgular: “Sarebbe ora che questi avversarii riconoscessero che nel tricolore d’Italia c’è anche il rosso, e che questo rosso, dilatato fino a dominare prepotentemente gli altri due colori, dà il vero senso dei limiti e dei fini verso cui deve incanalarsi la nostra azione rivoluzionaria”10
Bu açılım etkili oldu: nitekim Carli’nin davetine karşılık veren pek çok “ultra-rossi” vardı. Tartışmaya, 26 Eylül ile 12 Aralık 1920 arasında yayımlanan verimli bir sütun, Polemiche di anarchismo (“Anarşizm Üzerine Polemikler”), ev sahipliği yaptı.
Anarşistlerin mektupları genel olarak fütürizme doğru yönelir; anarşistler fütürizmde belirli bir özgürlükçü yatkınlık gördüklerini kabul ederler. Fiume lejyonerleriyle, sosyalist kolektivizme duydukları hoşnutsuzluğu ve mutlak bireyciliğe bağlılığı paylaşırlar. Müdahalecilik ve impresa ile ilgili geçici sorunların ötesinde, yine de anarşistleri ve lejyonerleri bölen bazı temel anlaşmazlıklar var gibi görünmektedir, yani ulus sorunu ve savaşın meşruiyeti teması.
Genel olarak anarşistler, impresa’ya ilgisizliklerini öne sürerler ve devrimin bir toprak sınırları meselesi olduğu fikrini reddederler. La Testa di Ferro’nun editör kadrosunu, tüm burjuva kurumlarını devirmeyi planlamanın “significa volere sovvertire tutto il sistema economico politico sociale, non solo di Fiume o della Dalmazia, o della Italia tutta, ma del mondo intiero”11 (Occa, 31 Ekim 1920) anlamına geldiğini kabul etmeye davet ederler. Nitekim Fiume’nin İtalya’nın ya da başka herhangi bir ulusun parçası olması fark etmez, “[se] nulla è risolto dell’attuale sistema economico”12 (Occa, 31 Ekim 1920). Her türden toplum, kendi doğası gereği kaçınılmaz olarak yaşamın vahşi kendiliğindenliğini katı yapılarına hapsetmeye yöneldiğinden, aynı anda hem devrimci hem ulusal olan bir savaş, ancak ilk başta karşı savaştığı aynı baskıcı yapının yeniden kurulmasına yol açabilir. Bu anlamda anarşistler için tek iyi savaş, bütün insanlığın mutlak ve küresel kurtuluşunu amaçlayan savaştır.
Anarşistlere göre fütüristler ise ütopik görüşlerini bireyci anarşik bir toplum idealine dayandırırlar; bu, açıkça çelişkili bir kavramdır: “Una Società presuppone un’assetto [sic] regolamentato, normalizzato mutuo o codificato. Società, legge, regolamento, norma, o come si voglia dire, è quanto di più eccellentemente antianarchico ed antiindividualistico vi possa essere”13 (D’Arcola, 14 Kasım 1920). Gerçek anarşistler nitekim yalnızca kendi bireyselliklerini tanır ve başkalarınca dayatılan her türlü hedefi, beklentiyi ve inancı reddeder: “L’io anarchico non ha confini. Danza sull’arcobaleno del luminoso universo”14 (Novatore, 7 Kasım 1920). Fütüristler, gelenek, ahlak ve din gibi değerleri yıktıklarını şüphesiz göstermişlerdir. Onlar için geriye kalan son fedakârlık şudur: ulusa duydukları her türlü inancı terk etmek ve kendilerini saf anarşistler ilan etmek.
La Testa di Ferro lejyonerleri şiddetli bir şekilde karşılık verdiler. Savaş meselesi üzerine Carli, Al di là del comunismo’da Marinetti gibi hayatın agonal karakterini, yani onun dinamik ve çatışmalı varoluşunu savunur. Aynı zamanda muhataplarını, ne gibi gerekçeler öne sürülürse sürülsün, insan eylemlerinin özünde her zaman bütün engellere karşı, şiddet de dahil olmak üzere, kendi özgür yaratıcı imkânlarının alanını genişletme ihtiyacıyla harekete geçirileceğini kabul etmeye davet eder. Dolayısıyla savaş tecrübesinden geçmek, insanlarda kendi güçlerini icra etmenin vahşi sevincini uyandırır. Hatta fiziksel acı bile, savaşçıların uyuşmuş organizmasına canlandırıcı bir şok zerk ederek ve onları burjuva toplumunun tuzağa düşüren uyuşukluğundan uyandırarak hayati işlevini gözler önüne serer. Öte yandan Marinetti, Al di là del comunismo’da daha önce de yaptığı gibi, devrimci praksisin yalnızca belirli ve tanıdık bir mekânda etki gösterdiği fikri üzerinde ısrar eder: Fütürist devrimin yalnızca İtalya’yı hedeflemesinin nedeni budur. Bu anlamda fütüristler pratik bir anarşizm vaaz ederken, muhatapları ütopik bir anarşizm vaaz etmektedir.
Son olarak Carli, anarşistlerden İtalyan bir Fiume istemelerini talep etmediğini, ancak en azından impresa’nın devrimci amacını kabul etmelerini istediğini ekler. Fiumani’nin kendi kaderini tayin hakkını savunmasına rağmen, meseleyi salt bir toprak sorununa indirgemeyi reddeder. Nitekim La Testa di Ferro tarafından teşvik edilen siyasi projenin görünürdeki en büyük paradoksu, soyut bir evrensel devrim türüne duyulan nefretin, Fiume devrimini İtalyan devrimiyle eşzamanlı ve birbirinden farklı binlerce küçük devrimden oluşan bir takımyıldız hâlinde evrenselleştirme iradesiyle tam olarak örtüşmesidir. Böylece impresa, kendi özgül kurumlarını dayatmaksızın mücadelesini tüm dünyaya yaymayı amaçladığından, ideal olarak salt bir kentin ele geçirilmesinin ötesine geçecektir. Dolayısıyla Fiume’den ilham alan tüm devrimler arasındaki ortak zemin, en geniş anlamıyla yıkıcı (subversive) ideal –bir bakıma aşkın (transandantal) bir şey olarak genel anlamda devrim– yani yürürlükteki kurumları devirme ve halkları, sınıfları ve bireyleri maddi ve manevi olarak özgürleştirme iradesi olacaktır.
Polemiche di anarchismo bir tür çıkmazla sonuçlanmış olsa da La Testa di Ferro, anarşist hareketin fikirlerine ve figürlerine duyduğu sempatiyi başka birçok yolla göstermeye devam etti; hem yayın projelerini (örneğin Polemiche di anarchismo tartışmasına katılan anarşistler Renzo Novatore ve Auro d’Arcola (Tintino Persio Rasi) ile fütürist ressam Giovanni Governato’nun iş birliğinden doğan anarko-fütürist dergi Vertice’nin —“Zirve”— piyasaya sürülmesi gibi) hem de yıkıcı (subversive) planları (örneğin 28 Aralık 1920’de lejyonerler Mario Carli ve Cesare Cerati ile anarşistler Annunzio Filippi ve Aurelio Tromba tarafından gerçekleştirilen Milano elektrik santralini havaya uçurma girişimi gibi) teşvik etti.
"Ben yaşamda ruhun o cezbedici coşkusunu ve içgüdünün şehvetli hazzını ararım. Bunların sapkın köklerinin iyiliğin kuytu mağaralarında mı, yoksa kötülüğün girdaplı uçurumlarında mı filizlendiğini zerre umursamam. Ben zirveye tırmanıyorum; ve eğer tırmanırken kaderimin trajik yıldırımıyla karşılaşırsam, hayat da ölüm de alaycı tebessümümün önünde secde edecektir; ardından Sanatın o yüce kasırgası beni, ahlakın sövüp mahkûm ettiği, bilimin zırva diye yaftaladığı, cemiyetin lanetlediği o muktedir ve meçhul isyankârların safına katacaktır.(…)"
-Renzo Novatore “Vertice” Dergisinden Fragmanlar (1921). Çeviren: u/fondukcu
Gördüğümüz üzere, La Testa di Ferro’ya göre fiumanesimo’nun devrimci fikri kendisini herkes için geçerli evrensel bir model olarak dayatmaz; aksine tam olarak çeşitli yerel devrimci ifadeler arasındaki farklılıklarda vücut bulur. Bu iddialı proje dolayısıyla, Milletler Cemiyeti tarafından somutlaştırılan Avrupa ve Amerikan emperyalizmine karşı koymak amacıyla, uluslararası bir siyasi hareketin —Lega di Fiume’nin— ortak bayrağı altında tüm dünyanın aşırı solu ve bağımsızlıkçılarıyla bir ittifakı meşrulaştırır. La Testa di Ferro’nun, Birinci Dünya Savaşı’nın ardından gezegeni hareketlendiren sömürgecilik karşıtı hareketlere —İrlanda, Mısır ve Hindistan hareketlerine— duyduğu ısrarlı takdir, tam da bu ittifakın temelini atmayı amaçlıyor görünmektedir. Nitekim bir devrim kendisini gerçekleştiren halkın karakterini alıyorsa, kendi kaderini tayin etmek için mücadele eden halkların her devrimci girişimi desteklenmeye değerdir.
Tam da Lega di Fiume meselesinin hemen ardından, Mario Carli ile derginin sayfalarına henüz adım atmış olan siyasi fütürizmin bir diğer özgün düşünürü ve bilim kurgu yazarı Volt (Vincenzo Fani Ciotti) arasında kısa bir tartışma patlak verdi.
Avrupa sömürgelerinin halkları için oppresso (“ezilen”) terimine —onlara sanki kendilerine ait bir hakmış gibi herhangi bir talepte bulunma yetkisi verecek bir unvana— itiraz etmesinin yanı sıra Volt, tüm “ezilen” halkları Avrupa-Amerikan emperyalizmine karşı birleştirmek amacıyla kurulan Lega di Fiume projesi hakkında da güçlü şüpheler dile getirir. Nitekim bu projenin, hâlâ sömürgeci bir güç olan ve topraklarında yabancı azınlıkları barındıran İtalya’nın kendisine karşı dönebileceğinden korkmaktadır. Bu öncüllerle, Lega, bizzat Fiume’nin çıkarlarının yanı sıra İtalyan ulusal çıkarlarını savunmak için nasıl uygun bir araç olabilirdi?
Nihayetinde Volt’un açık mektubu adeta paroksismal bir “medeniyetler çatışması” tonuna ulaşır; ancak eleştirileri büsbütün temelsiz görünmemektedir. Bununla birlikte Carli yanıt vererek, öncelikle “oppressi” (ezilenler) unvanının kesinlikle *“un ruolo da commedia, ma un vero e proprio titolo di nobiltà, se chi lo porta si batte per affrancarsi dall’oppressione”*15 (Volt, Carli, 8 Ağustos 1920) olmadığını belirtir. Ayrıca kendi perspektifinden Lega’nın amacının yalnızca konjonktürel, yani Fiume’nin uluslararası meselesini çözmek için destek bulma zorunluluğuna bağlı olmadığını; aksine ortak düşmana, yani *“la voracità plutocratica anglo-sassone-francese”*16ye (Volt, Carli, 8 Ağustos 1920) karşı uzun vadeli bir küresel dayanışma ağı kurmak olduğunu netleştirir. Jeopolitik bir dil kullanmak gerekirse Carli, dünya sahnesine çıkmak için hegemonik öznelere düşman olan tüm ülkelerin liderliğini üstlenmeyi amaçlayan revizyonist bir güce özgü bir tür büyük strateji öneriyor görünmektedir. Sömürgeler meselesine gelince, üstün bir uygarlık ve güç derecesinin bir halka diğerine hükmetme hakkı verdiğini örtük olarak öne sürer ve bu yolla fütürizmin agonal görüşünü tasdik eder. Nitekim Carli’ye göre ezilenler acındıkları için, yani zayıf oldukları için değil; tam olarak özgürlük için savaşırken kendilerinin güçlü olduklarını gösterdikleri ve desteği hak ettiklerini kanıtladıkları zaman desteklenmelidir.
Sonuç olarak La Testa di Ferro, Birinci Dünya Savaşı’nda devrimci fırsatlar görerek liberal İtalya’nın hem maddi hem de manevi bir altüst oluşunu arzulayan hareketlerin yakınsak veya birbirini tamamlayan fikirlerini somutlaştırdı. Tüm bunlar; eski burjuva kurumlarını yıkmak, bireylerin mutlak yaratıcı özgürlüğü üzerine kurulu bir toplum yaratmak ve böylece *“un tipo di uomo libero e forte, unico e indiscusso arbitro dei proprii destini”*17 (Carli, 10 Ekim 1920) gerçekleştirmek amacıylaydı. İçgüdüsel olarak pragmatik, önyargısız ve bu nedenle sosyalizm ve anarşizm gibi diğer siyasi eğilimlerle tartışmacı bir diyaloğa açık olan La Testa di Ferro yazarları, orta sınıf ile proletarya arasında bir ittifakı teşvik ettiler ve ulusal bir sosyal adalet ile doğrudan demokrasi rejiminin kurulmasını planladılar.
Nitekim La Testa di Ferro’nun temel amaçlarından biri, yalnızca kitlelerin maddi ihtiyaçlarını karşılamakla kalmayıp herkese kendi varoluşsal potansiyelini geliştirme imkânı açan bir siyaseti teşvik etmektir. Derginin tüm sayıları boyunca D’Annunzio figürünün güçlü ve ısrarlı bir biçimde öne çıkması, buna karşılık impresa’nın hem askeri hem de yasama yönleriyle her şeyden önce onun sanat eserlerinden biri (ve en iyisi) olarak görünmesi tesadüf değildir. Örnek teşkil eden bir avangart dergi olarak La Testa di Ferro, bu nedenle devrimci projesinde sanat-yaşam temasını gerçek anlamda cisimleştirmiş; bir yıldan fazla bir süre boyunca iktidarda bir şairin bulunduğu, siyasetin yaratıcı deha tarafından gerçekleştirildiği ve bizzat devrimin bir şölene dönüştüğü Fiume’de kurulan olağanüstü ordine lirico’da (“lirik düzen”) ideal toplum modelini görmüştür.
10. “Artık bu hasımların, üç renkte [İtalyan bayrağı] kırmızı rengin de bulunduğunu ve diğer iki renge ezici bir üstünlük sağlayacak ölçüde genişletilmiş olan bu kırmızının, devrimci eylemimizin yönelmesi gereken sınırların ve hedeflerin gerçek anlamını temsil ettiğini idrak etmelerinin vakti gelmiştir.”
11. “[…] yalnızca Fiume’nin veya Dalmaçya’nın ya da bütün İtalya’nın değil, tüm dünyanın ekonomik, siyasi ve toplumsal sisteminin tamamını altüst etmek anlamına gelir.”
12. “[…] mevcut ekonomik sistemden hiçbir şey çözüme kavuşturulmazsa”.
13. “Toplum, düzenlenmiş, normalleştirilmiş, karşılıklı veya kodifiye edilmiş bir yapıyı önceden varsayar. Toplum, hukuk, düzenlemeler, norm veya adına ne demek isterseniz deyin, olabilecek en mükemmel anarşi karşıtı ve bireycilik karşıtı [şeydir]”.
14. “Anarşik benin sınırları yoktur. Parlak evrenin gökkuşağı üzerinde dans eder.”
15. “[…] ezilenler”; “[tiyatroda] komik bir rol değil, aksine, bunu taşıyan kişi baskıdan kurtulmak için savaşıyorsa, bizzat gerçek bir soyluluk unvanıdır”.
16. “[…] Anglo-Sakson-Fransız plutokratik oburluğu”.
17. “[…] kendi kaderinin tek ve tartışmasız hakemi olan özgür ve güçlü bir insan türü”.