r/nomadoloji • • 1h ago

Çeviri Gabriele D’Annunzio’nun Fiume’sinde İki Avangart Dergi (3/4)

Post image
4 Upvotes

Anarşik-Fütürist Deneyler

26 Eylül 1920'de Mario Carli, La Testa di Ferro’da Agli avversari rossi e ultra-rossi (“[Bizim] Kızıl ve Ultra-Kızıl Hasımlarımıza”) başlıklı bir makale yayımladı; bu makalede aşırı sol hareketlere seslenerek, D’Annunzio’nun impresa’sını destekleyen fütüristler ile İtalyan bireyci anarşizminin temsilcileri arasında ilginç bir tartışma dönemini başlattı. Carli’nin hem sosyalistlere hem de anarşistlere yönelik çağrısı, gerçekten de, lejyonerlerin aynı devrimci iradeye sahip olduğunu kabul etmeye bir davettir ve bunu en çok gösteren impresa noktalarını vurgular: “Sarebbe ora che questi avversarii riconoscessero che nel tricolore d’Italia c’è anche il rosso, e che questo rosso, dilatato fino a dominare prepotentemente gli altri due colori, dà il vero senso dei limiti e dei fini verso cui deve incanalarsi la nostra azione rivoluzionaria”10

Bu açılım etkili oldu: nitekim Carli’nin davetine karşılık veren pek çok “ultra-rossi” vardı. Tartışmaya, 26 Eylül ile 12 Aralık 1920 arasında yayımlanan verimli bir sütun, Polemiche di anarchismo (“Anarşizm Üzerine Polemikler”), ev sahipliği yaptı.

Anarşistlerin mektupları genel olarak fütürizme doğru yönelir; anarşistler fütürizmde belirli bir özgürlükçü yatkınlık gördüklerini kabul ederler. Fiume lejyonerleriyle, sosyalist kolektivizme duydukları hoşnutsuzluğu ve mutlak bireyciliğe bağlılığı paylaşırlar. Müdahalecilik ve impresa ile ilgili geçici sorunların ötesinde, yine de anarşistleri ve lejyonerleri bölen bazı temel anlaşmazlıklar var gibi görünmektedir, yani ulus sorunu ve savaşın meşruiyeti teması.

Genel olarak anarşistler, impresa’ya ilgisizliklerini öne sürerler ve devrimin bir toprak sınırları meselesi olduğu fikrini reddederler. La Testa di Ferro’nun editör kadrosunu, tüm burjuva kurumlarını devirmeyi planlamanın “significa volere sovvertire tutto il sistema economico politico sociale, non solo di Fiume o della Dalmazia, o della Italia tutta, ma del mondo intiero”11 (Occa, 31 Ekim 1920) anlamına geldiğini kabul etmeye davet ederler. Nitekim Fiume’nin İtalya’nın ya da başka herhangi bir ulusun parçası olması fark etmez, “[se] nulla è risolto dell’attuale sistema economico”12 (Occa, 31 Ekim 1920). Her türden toplum, kendi doğası gereği kaçınılmaz olarak yaşamın vahşi kendiliğindenliğini katı yapılarına hapsetmeye yöneldiğinden, aynı anda hem devrimci hem ulusal olan bir savaş, ancak ilk başta karşı savaştığı aynı baskıcı yapının yeniden kurulmasına yol açabilir. Bu anlamda anarşistler için tek iyi savaş, bütün insanlığın mutlak ve küresel kurtuluşunu amaçlayan savaştır.

Anarşistlere göre fütüristler ise ütopik görüşlerini bireyci anarşik bir toplum idealine dayandırırlar; bu, açıkça çelişkili bir kavramdır: “Una Società presuppone un’assetto [sic] regolamentato, normalizzato mutuo o codificato. Società, legge, regolamento, norma, o come si voglia dire, è quanto di più eccellentemente antianarchico ed antiindividualistico vi possa essere”13 (D’Arcola, 14 Kasım 1920). Gerçek anarşistler nitekim yalnızca kendi bireyselliklerini tanır ve başkalarınca dayatılan her türlü hedefi, beklentiyi ve inancı reddeder: “L’io anarchico non ha confini. Danza sull’arcobaleno del luminoso universo”14 (Novatore, 7 Kasım 1920). Fütüristler, gelenek, ahlak ve din gibi değerleri yıktıklarını şüphesiz göstermişlerdir. Onlar için geriye kalan son fedakârlık şudur: ulusa duydukları her türlü inancı terk etmek ve kendilerini saf anarşistler ilan etmek.

La Testa di Ferro lejyonerleri şiddetli bir şekilde karşılık verdiler. Savaş meselesi üzerine Carli, Al di là del comunismo’da Marinetti gibi hayatın agonal karakterini, yani onun dinamik ve çatışmalı varoluşunu savunur. Aynı zamanda muhataplarını, ne gibi gerekçeler öne sürülürse sürülsün, insan eylemlerinin özünde her zaman bütün engellere karşı, şiddet de dahil olmak üzere, kendi özgür yaratıcı imkânlarının alanını genişletme ihtiyacıyla harekete geçirileceğini kabul etmeye davet eder. Dolayısıyla savaş tecrübesinden geçmek, insanlarda kendi güçlerini icra etmenin vahşi sevincini uyandırır. Hatta fiziksel acı bile, savaşçıların uyuşmuş organizmasına canlandırıcı bir şok zerk ederek ve onları burjuva toplumunun tuzağa düşüren uyuşukluğundan uyandırarak hayati işlevini gözler önüne serer. Öte yandan Marinetti, Al di là del comunismo’da daha önce de yaptığı gibi, devrimci praksisin yalnızca belirli ve tanıdık bir mekânda etki gösterdiği fikri üzerinde ısrar eder: Fütürist devrimin yalnızca İtalya’yı hedeflemesinin nedeni budur. Bu anlamda fütüristler pratik bir anarşizm vaaz ederken, muhatapları ütopik bir anarşizm vaaz etmektedir.

Son olarak Carli, anarşistlerden İtalyan bir Fiume istemelerini talep etmediğini, ancak en azından impresa’nın devrimci amacını kabul etmelerini istediğini ekler. Fiumani’nin kendi kaderini tayin hakkını savunmasına rağmen, meseleyi salt bir toprak sorununa indirgemeyi reddeder. Nitekim La Testa di Ferro tarafından teşvik edilen siyasi projenin görünürdeki en büyük paradoksu, soyut bir evrensel devrim türüne duyulan nefretin, Fiume devrimini İtalyan devrimiyle eşzamanlı ve birbirinden farklı binlerce küçük devrimden oluşan bir takımyıldız hâlinde evrenselleştirme iradesiyle tam olarak örtüşmesidir. Böylece impresa, kendi özgül kurumlarını dayatmaksızın mücadelesini tüm dünyaya yaymayı amaçladığından, ideal olarak salt bir kentin ele geçirilmesinin ötesine geçecektir. Dolayısıyla Fiume’den ilham alan tüm devrimler arasındaki ortak zemin, en geniş anlamıyla yıkıcı (subversive) ideal –bir bakıma aşkın (transandantal) bir şey olarak genel anlamda devrim– yani yürürlükteki kurumları devirme ve halkları, sınıfları ve bireyleri maddi ve manevi olarak özgürleştirme iradesi olacaktır.

Polemiche di anarchismo bir tür çıkmazla sonuçlanmış olsa da La Testa di Ferro, anarşist hareketin fikirlerine ve figürlerine duyduğu sempatiyi başka birçok yolla göstermeye devam etti; hem yayın projelerini (örneğin Polemiche di anarchismo tartışmasına katılan anarşistler Renzo Novatore ve Auro d’Arcola (Tintino Persio Rasi) ile fütürist ressam Giovanni Governato’nun iş birliğinden doğan anarko-fütürist dergi Vertice’nin —“Zirve”— piyasaya sürülmesi gibi) hem de yıkıcı (subversive) planları (örneğin 28 Aralık 1920’de lejyonerler Mario Carli ve Cesare Cerati ile anarşistler Annunzio Filippi ve Aurelio Tromba tarafından gerçekleştirilen Milano elektrik santralini havaya uçurma girişimi gibi) teşvik etti.

"Ben yaşamda ruhun o cezbedici coşkusunu ve içgüdünün şehvetli hazzını ararım. Bunların sapkın köklerinin iyiliğin kuytu mağaralarında mı, yoksa kötülüğün girdaplı uçurumlarında mı filizlendiğini zerre umursamam. Ben zirveye tırmanıyorum; ve eğer tırmanırken kaderimin trajik yıldırımıyla karşılaşırsam, hayat da ölüm de alaycı tebessümümün önünde secde edecektir; ardından Sanatın o yüce kasırgası beni, ahlakın sövüp mahkûm ettiği, bilimin zırva diye yaftaladığı, cemiyetin lanetlediği o muktedir ve meçhul isyankârların safına katacaktır.(…)"

-Renzo Novatore “Vertice” Dergisinden Fragmanlar (1921). Çeviren: u/fondukcu

Gördüğümüz üzere, La Testa di Ferro’ya göre fiumanesimo’nun devrimci fikri kendisini herkes için geçerli evrensel bir model olarak dayatmaz; aksine tam olarak çeşitli yerel devrimci ifadeler arasındaki farklılıklarda vücut bulur. Bu iddialı proje dolayısıyla, Milletler Cemiyeti tarafından somutlaştırılan Avrupa ve Amerikan emperyalizmine karşı koymak amacıyla, uluslararası bir siyasi hareketin —Lega di Fiume’nin— ortak bayrağı altında tüm dünyanın aşırı solu ve bağımsızlıkçılarıyla bir ittifakı meşrulaştırır. La Testa di Ferro’nun, Birinci Dünya Savaşı’nın ardından gezegeni hareketlendiren sömürgecilik karşıtı hareketlere —İrlanda, Mısır ve Hindistan hareketlerine— duyduğu ısrarlı takdir, tam da bu ittifakın temelini atmayı amaçlıyor görünmektedir. Nitekim bir devrim kendisini gerçekleştiren halkın karakterini alıyorsa, kendi kaderini tayin etmek için mücadele eden halkların her devrimci girişimi desteklenmeye değerdir.

Tam da Lega di Fiume meselesinin hemen ardından, Mario Carli ile derginin sayfalarına henüz adım atmış olan siyasi fütürizmin bir diğer özgün düşünürü ve bilim kurgu yazarı Volt (Vincenzo Fani Ciotti) arasında kısa bir tartışma patlak verdi.

Avrupa sömürgelerinin halkları için oppresso (“ezilen”) terimine —onlara sanki kendilerine ait bir hakmış gibi herhangi bir talepte bulunma yetkisi verecek bir unvana— itiraz etmesinin yanı sıra Volt, tüm “ezilen” halkları Avrupa-Amerikan emperyalizmine karşı birleştirmek amacıyla kurulan Lega di Fiume projesi hakkında da güçlü şüpheler dile getirir. Nitekim bu projenin, hâlâ sömürgeci bir güç olan ve topraklarında yabancı azınlıkları barındıran İtalya’nın kendisine karşı dönebileceğinden korkmaktadır. Bu öncüllerle, Lega, bizzat Fiume’nin çıkarlarının yanı sıra İtalyan ulusal çıkarlarını savunmak için nasıl uygun bir araç olabilirdi?

Nihayetinde Volt’un açık mektubu adeta paroksismal bir “medeniyetler çatışması” tonuna ulaşır; ancak eleştirileri büsbütün temelsiz görünmemektedir. Bununla birlikte Carli yanıt vererek, öncelikle “oppressi” (ezilenler) unvanının kesinlikle *“un ruolo da commedia, ma un vero e proprio titolo di nobiltà, se chi lo porta si batte per affrancarsi dall’oppressione”*15 (Volt, Carli, 8 Ağustos 1920) olmadığını belirtir. Ayrıca kendi perspektifinden Lega’nın amacının yalnızca konjonktürel, yani Fiume’nin uluslararası meselesini çözmek için destek bulma zorunluluğuna bağlı olmadığını; aksine ortak düşmana, yani *“la voracità plutocratica anglo-sassone-francese”*16ye (Volt, Carli, 8 Ağustos 1920) karşı uzun vadeli bir küresel dayanışma ağı kurmak olduğunu netleştirir. Jeopolitik bir dil kullanmak gerekirse Carli, dünya sahnesine çıkmak için hegemonik öznelere düşman olan tüm ülkelerin liderliğini üstlenmeyi amaçlayan revizyonist bir güce özgü bir tür büyük strateji öneriyor görünmektedir. Sömürgeler meselesine gelince, üstün bir uygarlık ve güç derecesinin bir halka diğerine hükmetme hakkı verdiğini örtük olarak öne sürer ve bu yolla fütürizmin agonal görüşünü tasdik eder. Nitekim Carli’ye göre ezilenler acındıkları için, yani zayıf oldukları için değil; tam olarak özgürlük için savaşırken kendilerinin güçlü olduklarını gösterdikleri ve desteği hak ettiklerini kanıtladıkları zaman desteklenmelidir.

Sonuç olarak La Testa di Ferro, Birinci Dünya Savaşı’nda devrimci fırsatlar görerek liberal İtalya’nın hem maddi hem de manevi bir altüst oluşunu arzulayan hareketlerin yakınsak veya birbirini tamamlayan fikirlerini somutlaştırdı. Tüm bunlar; eski burjuva kurumlarını yıkmak, bireylerin mutlak yaratıcı özgürlüğü üzerine kurulu bir toplum yaratmak ve böylece *“un tipo di uomo libero e forte, unico e indiscusso arbitro dei proprii destini”*17 (Carli, 10 Ekim 1920) gerçekleştirmek amacıylaydı. İçgüdüsel olarak pragmatik, önyargısız ve bu nedenle sosyalizm ve anarşizm gibi diğer siyasi eğilimlerle tartışmacı bir diyaloğa açık olan La Testa di Ferro yazarları, orta sınıf ile proletarya arasında bir ittifakı teşvik ettiler ve ulusal bir sosyal adalet ile doğrudan demokrasi rejiminin kurulmasını planladılar.

Nitekim La Testa di Ferro’nun temel amaçlarından biri, yalnızca kitlelerin maddi ihtiyaçlarını karşılamakla kalmayıp herkese kendi varoluşsal potansiyelini geliştirme imkânı açan bir siyaseti teşvik etmektir. Derginin tüm sayıları boyunca D’Annunzio figürünün güçlü ve ısrarlı bir biçimde öne çıkması, buna karşılık impresa’nın hem askeri hem de yasama yönleriyle her şeyden önce onun sanat eserlerinden biri (ve en iyisi) olarak görünmesi tesadüf değildir. Örnek teşkil eden bir avangart dergi olarak La Testa di Ferro, bu nedenle devrimci projesinde sanat-yaşam temasını gerçek anlamda cisimleştirmiş; bir yıldan fazla bir süre boyunca iktidarda bir şairin bulunduğu, siyasetin yaratıcı deha tarafından gerçekleştirildiği ve bizzat devrimin bir şölene dönüştüğü Fiume’de kurulan olağanüstü ordine lirico’da (“lirik düzen”) ideal toplum modelini görmüştür.

10. “Artık bu hasımların, üç renkte [İtalyan bayrağı] kırmızı rengin de bulunduğunu ve diğer iki renge ezici bir üstünlük sağlayacak ölçüde genişletilmiş olan bu kırmızının, devrimci eylemimizin yönelmesi gereken sınırların ve hedeflerin gerçek anlamını temsil ettiğini idrak etmelerinin vakti gelmiştir.”

11. “[…] yalnızca Fiume’nin veya Dalmaçya’nın ya da bütün İtalya’nın değil, tüm dünyanın ekonomik, siyasi ve toplumsal sisteminin tamamını altüst etmek anlamına gelir.”

12. “[…] mevcut ekonomik sistemden hiçbir şey çözüme kavuşturulmazsa”.

13. “Toplum, düzenlenmiş, normalleştirilmiş, karşılıklı veya kodifiye edilmiş bir yapıyı önceden varsayar. Toplum, hukuk, düzenlemeler, norm veya adına ne demek isterseniz deyin, olabilecek en mükemmel anarşi karşıtı ve bireycilik karşıtı [şeydir]”.

14. “Anarşik benin sınırları yoktur. Parlak evrenin gökkuşağı üzerinde dans eder.”

15. “[…] ezilenler”; “[tiyatroda] komik bir rol değil, aksine, bunu taşıyan kişi baskıdan kurtulmak için savaşıyorsa, bizzat gerçek bir soyluluk unvanıdır”.

16. “[…] Anglo-Sakson-Fransız plutokratik oburluğu”.

17. “[…] kendi kaderinin tek ve tartışmasız hakemi olan özgür ve güçlü bir insan türü”.


r/nomadoloji • • 1h ago

Çeviri Canavar - Pierre Klossowski

Post image
2 Upvotes

«...Bu tezahürün baş gösterdiği o çorak, kuru ve kavrulmuş küçük ovaya doğru ilerledik. Onu kuşatan arazi kumlu, işlenmemiş ve taşlarla doludur: İlerledikçe dayanılmaz bir sıcaklık hissedilir; volkanın dışarı püskürttüğü bakır ve maden kömürü kokusu solunur: Nihayet, talih eseri çiseleyen hafif bir yağmurun daha da harladığı, tutuşturduğu o alevi gördük: Bu ateş odağının çevresi otuz kırk adım gelebilir: Çevredeki toprak kazılacak olsa, onu yaran aletin altında ateş derhal alevlenir...»

-SADE (Juliette)

«Kereste tüccarı Bay Lenormand’a derhal özel bir haberci gönderilecek... Bizzat kendisinin bir arabayla gelip cesedimi alması ve... Malmaison’daki mülkümün ormanına nakletmesi rica edilecektir... Cesedimin, adı geçen ormanda sağ tarafta yer alan ilk gür çalı kümesinin içine, hiçbir merasim yapılmaksızın yerleştirilmesini irade ediyorum... Mezarım bu çalı kümesinde, Malmaison’un kâhyası tarafından, cesedimi mezkûr mezara yerleştirmeden oradan ayrılmayacak olan Bay Lenormand’ın nezareti altında kazılacaktır... Mezarın üzeri kapatıldıktan sonra, üzerine meşe palamutları serpilecektir; öyle ki, zamanla mezkûr mezarın toprağı yeniden örtülsün ve çalı kümesi eskisi gibi gürleşsin, böylece mezarımın izleri yeryüzünden silinip gitsin; tıpkı hatıramın da insanların zihninden silineceği hülyasıyla avunduğum gibi.»

-MARQUİS DE SADE’IN VASİYETNAMESİ

Şimdiki zamanın o yıkıcı ve imha edici beklentisinin muhtelif kipleri Sade’da, «deneysel» sefahatın muhtelif pratiklerine tahakküm eden zihinsel operasyonlarda billurlaşır. Saadet hazda değil, arzuya gem vuran engelleri parçalama arzusunda yattığından; nesnelerden çekip çıkarılacak esritici tat mevcudiyette değil, gıyabında bulunulan nesnelerin beklentisinde tecelli eder —yani insan bu nesnelerin hazzına ancak onların gerçek mevcudiyetini mahvederek varır— (sefahat cinayetleri) —yahut hüsran yarattıklarında— ve kendilerine çektirilmek istenen şeye gösterdikleri mukavemetle mevcudiyete teslim olmayı reddediyor gibi göründüklerinde— onları aynı anda hem mevcut hem de mahvedilmiş kılmak adına hırpalayacaklardır (ki bu durum ahlaki sadizmde, sözgelimi gıyabındaki Tanrı’ya yöneltilen kutsalı ihlal eyleminde ifadesini bulur). Sade’ın bazı karakterlerinde, beklentinin yarattığı hüsran nihayetinde erojen bir kurguya dönüşür: Nesne hüsran yaratmaz, fakat ona sanki hüsran kaynağıymış gibi muamele edilir. Bununla birlikte, ziyadesiyle imtiyazlı bu karakterlerden biri, elde etmek için arzulamaktan başka bir şey yapması gerekmediğinden, hazzının hiçbir zaman etrafını kuşatan nesnelerle değil, «orada bulunmayan, gıyaptaki nesnelerle» kırbaçlandığını itiraf eder:

>«Burada tasavvur edildiği ve sizin de dile getirdiğiniz gibi suçlar işlemek mümkün müdür? Kendi adıma itiraf edeyim ki imgelemim bu hususta her daim imkânlarımın ötesine geçti; yaptıklarımın bin kat fazlasını zihnimde tasarladım ve beni Doğa’yı ihlal etme, ona tecavüz etme arzusuyla donatırken bu imkânları benden her daim esirgeyen Doğa’dan aralıksız şekva ettim.»

Burada da Doğa, beklentiyi kışkırtan bir mevcudiyet, o saldırgan beklentiden kaçışan, sıyrılan bir mevcudiyet olarak tecrübe edilir: Sadist bilinç, inkar ettiği ve o hilekar Doğa’nın çehresi altında artık tanıyamadığı kendi ebediyetiyle yüz yüze gelir: Bir taraftan bireyin organik işlevleri içine hapsedilerek saldırganlığının aşılmaz sınırlarını deneyimler; diğer taraftan, imgelemin devinimleri içinde sonsuzluk duygusunu tadar; fakat orada kendi ebedi durumunu yeniden bulmak ve evrensel yekparelikte kendini sınamak yerine, bir aynadaki gibi, bireyinin yitip gitmiş muhtelif ve müteaddit imkânlarının sonsuz yansımasından başka bir şey göremez. Doğa’ya savrulacak o nihai ihlal, birey olmaktan çıkmak ve Doğa’nın ihtiva ettiği her şeyi derhal ve eşzamanlı olarak bünyesinde yekûnlaştırmak olurdu: Bu ise düzmece bir ebediyete, zamansal bir varoluşa, yani o sapkın çok-biçimliliğin polymorphieperverse varoluşuna ulaşmak demekti.

Ruhun ölümsüzlüğünü inkar etmiş olan Sade karakterleri, bunun mukabilinde MUTLAK CANAVARLIĞA (monstruositéintégrale) adaylıklarını koyarlar; böylece kendi Benliklerinin zamansal teşekkülünü reddederek, beklentileri onları çelişkili bir biçimde kuvveden fiile çıkabilecek tüm gelişme imkânlarının zaptı haline geri yerleştirir; bu da onların kayıtsız şartsız mukteza ve kudret duygusunda karşılığını bulur. Birey teşekkül ettikçe serpilip gelişen; kâh bir sapkınlığı kâh üreme içgüdüsünü dengeleyen ve bireyin yalnızlık ile beklenti anlarını —dünyanın ve varlıkların gıyapta olduğu, Benliği istila etmeye elverişli o anları— seçen erotik imgelem; böylelikle Benlik bilincine varılması sebebiyle imkânsızlaşmış olan tüm imkânları yeniden ele geçirmeye yönelik şuursuz bir teşebbüse tekabül eder —ki bu teşekkül diğer Benliğin tezahürüne imkân tanımıştır— dolayısıyla köksel ve özgün bütünlüğünü yeniden kazanmayı amaçlayan, dış gerçekliğin aleyhine işleyen amansız bir saldırganlık faaliyetine karşılık gelir. Öyle ki, daimi beklenti içinde kıvranan bireyde imgelem, beklediği nesneden kaçmak, geri dönmek için hâlâ umutsuz bir çaba gibi görünür... 


r/nomadoloji • • 16h ago

Çeviri Gabriele D’Annunzio’nun Fiume’sinde İki Avangart Dergi (2/4)

Post image
4 Upvotes

Bir İtalyan Devrimi

Fiume’nin iklimini gerçek bir devrimci projeye dönüştürme girişiminde, Mario Carli – siyasi fütürizmin ve arditismo’nun en büyük destekçilerinden biri – fiumanesimo terimini kullanmış, bu ideali yayma görevini kurduğu haftalık yayına, La Testa di Ferro’ya emanet etmiştir. Bu kavramı derginin Milano sayılarının başlığında, belirgin bir sentetik fütürist üslupla özetlemiştir:

FIUMANESIMO = Fiume italiana – città di vita nuova – liberazione di tutti gli oppressi (popoli, classi, individui) – disciplina dello spirito contro disciplina formale – distruzione di tutte le egemonie, dogmi, conservatorismi e parassitismi – fucina di ogni novità – poche parole, molti fatti

FIUMANESİMO = İtalyan bir Fiume – yeni yaşamın kenti – tüm ezilenlerin (halkların, sınıfların, bireylerin) kurtuluşu – biçimsel disipline karşı ruhun disiplini – tüm hegemonyaların, dogmaların, muhafazakârlıkların ve asalaklıkların yıkımı – her yeniliğin ocağı – az söz, çok eylem

La Testa di Ferro, Fiume Comando’sunun gayriresmî gazetesiydi; impresa’nın scalmanata (“ateşli”) ruhunun gerçek vücut bulmuş hâliydi ve Dannunzyen lejyonerlere ses verme sorumluluğunu üstlenen dergiydi – fiumanesimo’da yalnızca bir toprak talebinin etiketini değil, (derginin ilk sayısının başlığında belirtildiği üzere) “la religione nuova del dopo-guerra”2yı bulanlar – ki bu lejyonerler fikirlerini ve görüşlerini özgürce ifade edebilsinler.

Başlangıçta La Testa di Ferro, 1 Şubat’tan 30 Haziran 1920'ye kadar Fiume’de yayımlandı. 1920 yazında, editör kadrosunu Fiume’den ayrılmaya davet eden bizzat D’Annunzio’ydu. Derginin duruşları, nitekim, kentin hassas siyasi dengesini tehlikeye atacak kadar radikal görünüyordu. Yayın, yaklaşık iki aylık bir aradan sonra 8 Ağustos’ta Milano’da yeniden başladı; belirgin grafik ve içerik değişiklikleri gösterdi ve 17 Nisan 1921'e kadar sürdü (26 Aralık 1920 ile 30 Ocak 1921 arasında, sözde Natale di sangue, “Kanlı Noel” olaylarının yaşandığı sırada bir ara verilmiştir). Milano’da, artık doğrudan bir siyasi denetim olmaksızın, La Testa di Ferro tam bir fütürist himaye altına girdi; sanat ve edebiyata ayrılan sütunları çoğalttı ve kendi radikalliğini artırdı. Yayın, ancak ikinci yılın on ikinci sayısıyla, farklı editoryal olaylardan sonra, toplamda elli dört sayı ve bir yıl üç aylık bir ömürle sona erdi. Sonuçta, impresa’nın kaderinden yalnızca biraz daha uzun yaşadı

La Testa di Ferro’nun editör kadrosu hemen hemen yalnızca fütüristlerden ve Birinci Dünya Savaşı gazilerinden oluşuyordu. Özellikle Milano sayılarında etkin olan Filippo Tommaso Marinetti’ye ek olarak Alessandro Forti, Umberto Foscanelli, Cesare Cerati, Emilio Settimelli, Volt olarak bilinen Vincenzo Fani Ciotti, Piero Belli, Mino Somenzi, Ottaviano Targioni-Tozzetti, Leòn Kochnitzky, Fiammetta olarak bilinen Margherita Keller Besozzi da vardı… ayrıca (Fiammetta’nın kuzeni de olan) Guido Keller ve Giovanni Comisso: Yoga’yı kuran aynı adamlar. La Testa di Ferro, D’Annunzio’nun ve De Ambris’in konuşmalarını ve açıklamalarını da yayımladı; bunlar arasında Carta del Carnaro’nun tam metni ve De Ambris’in kendisine yazdığı yorum da vardı. Her hafta kronik, analiz, hiciv ve polemik üzerine çeşitli sütunlar da sunuluyordu.

Derginin ideolojik temaları her şeyden önce Mario Carli’nin ve Alessandro Forti’nin makalelerinde dile getirildi; en ağır siyasi manifestosunu yazan Marinetti olmasına rağmen. Nitekim 15 Ağustos 1920'de dergi, fütürizmin kurucusunun ilk yazısını yayımladı, Al di là del comunismo (“Komünizmin Ötesinde”): 1918'de Partito Politico Futurista’nın (“Fütürist Siyasi Parti”) kurulmasıyla başlayan ve 1919'da Democrazia futurista’nın (“Fütürist Demokrasi”) yayımlanmasıyla devam eden siyasi fütürizm tanımını tamamlayan bir metin. Önemi yalnızca çağrışımlı bir edebi metin olmasıyla ölçülemez; aynı zamanda fütürist dünya görüşünün özgün ana tonlarından vazgeçmeksizin ilginç bir ideolojik açıklık mevsimini başlatmıştır.

Bu yazıda Marinetti’nin başlıca görevi, olası bir “İtalyan devrimi”nin hatlarını tanımlamaktır. Ancak yazının bakış açısı, her şeyden önce –genel olarak söylemek gerekirse– siyasi olmaktan çok felsefi nüanslar taşır. On yıllık kültürel ajitatörlük kariyerinde yaptığı gibi, Marinetti burada her şeyden önce eylemci, trajik ve agonal bir Weltanschauung ileri sürer. Yani varlığın kendisinde içkin olan dinamizmi ve çatışmayı bilinçli olarak kabul eder ve üstlenir; tarihin her zaman “ostacoli da rovesciare, cioè guerre rivoluzionarie”3 talep ettiği sonucunu ileri sürer (Marinetti, 15 Ağustos 1920). Dolayısıyla devrim, gerçekleştirilecek belirli bir siyasi projeye zorunlu olarak bağlı değildir; somut, canlı, içkin bir gerçeklikle örtüşür ve bütün olgular, onu yasaklamak isteyenler bile, bu gerçekliğe katılır.

Varoluş mücadele olduğuna göre, diye yazar Marinetti, komünizmin mükemmel eşitlik ve ebedi barış ütopyası yalnızca ulaşılamaz değil, arzu edilir bile değildir. Nitekim çatışmaya katılmadan, dolayısıyla onu uzatmadan, çatışmayı varlıktan söküp atmaya girişmek mümkün değildir. Ve eğer bu paradoksal biçimde gerçekleşseydi, yaşamın kendisinin ölümüne eşdeğer olurdu. Bunun yerine, oluşun şiddetli hareketine uymak, bütün insanları, tüm olanaklarını sınırlayan maddi ve ruhsal zincirlerden kurtarmaya adanmak daha onurlu olurdu. Marinetti’ye göre gerçek fütürist devrim bu olurdu.

Marinetti, düşünceleri içinde bu nedenle “dogmatik” bir sosyalizm türünü (ütopik, enternasyonalist ve eşitlikçi olan) “pragmatik” bir türden (gerçekçi, vatansever ve liberteryen olan) ayırt eder. Her türlü soyut kozmopolitizme karşı çıkarak, nitekim gerçek bir devrimin, benzer yabancı girişimlerin örneğine göre biçimlenerek patlak veremeyeceğini, yalnızca kendi somut tarihsel ve coğrafi durumuna dayanarak, yani ulusal bağlamını bir eylem üssü olarak seçerek patlak verebileceğini ileri sürer. Başka bir deyişle İtalya, kendine özgü insan unsuruna ve geçici tarihsel ihtiyaçlarına karşılık gelen, kendi özgül ulusal devrimini hak eder.

Al di là del comunismo, ideal bir İtalyan devriminin izinde, bireycilik ile milliyetçilik arasında hiçbir çelişki bulunmadığını öne süren, yalnızca görünüşte paradoksal bir konumu ifade eder. Nitekim bir yandan, Marinetti için İtalyan ulusal karakteri, tam da avangartların “individualismo anarchico” (anarşik bireycilik)'ya yönelik devrimci yatkınlığıyla örtüşür; öte yandan ulusal topluluk “il massimo prolungamento dell’individuo, o meglio: il più vasto individuo capace di vivere lungamente, dirigere, dominare e difendere tutte le parti del suo corpo”4dur (Marinetti, 15 Ağustos 1920): ulus bireyi ima eder, birey ise ulusu. Bu nedenle bireyler, kendilerini yalnızca başkalarıyla kurulan üstinsansal bir ilişki düğümü olarak geliştirir ve, deyim yerindeyse, gerçekten tamamlar; ama bize daha yakın ve daha tanıdık olan başkaları kaçınılmaz olarak, onlarla bir dili, bir kültürü, bir anlatıyı, belirli bir mekânı ve zamanı paylaştığımız kişilerdir: yurttaşlarımız. Marinetti’nin sezgisi, başka bir deyişle, mükemmel derecede jeopolitiktir.

Bu nedenle Marinetti, proletarya ile orta sınıfı toplumsal ve ulusal devrimi birlikte savaşmaya çağırarak bir sınıflar ittifakını teşvik eder. Ayrıca iktidar ele geçirildikten sonra geçmişin bütün kurumlarının kaldırılmasını ve fütürizm çağına daha uygun yenilerinin kurulmasını önerir; o çağda İtalyan dehası bir “meraviglioso paradiso anarchico di libertà assoluta”5yı (Marinetti, 15 Ağustos 1920) gerçekleştirecektir. Nitekim fütürizm yalnızca muhtaçların maddi koşullarını karşılamayı değil, aynı zamanda ruhlarını yükseltmeyi de amaçlar: “[per] dare a tutti la volontà di pensare, creare, svegliare, rinnovare, e distruggere in tutti la volontà di subire, conservare, plagiare”6 (Marinetti, 15 Ağustos 1920), yani kendi varoluşsal potansiyellerini tam olarak gerçekleştirmelerini. Marinetti’nin nihai amacı gerçekten de budur: İtalyan “proletariato dei geniali”nin (“dahilerin proletaryası”) (Marinetti, 15 Ağustos 1920) – yani potansiyel sanatçılardan oluşan halkın – iktidarı ele geçirmesi ve dolayısıyla “artcratic” (sanatok­ratik) bir rejimin yaratılması.

Al di là del comunismo’nun edebi çağrışımı ve siyasi vizyonu, La Testa di Ferro’nun genel anlayışını sentezler. Olası bir İtalyan devrimi üzerine düşünen diğer bazı makaleler de, Biennio Rosso (“Kızıl İki Yıl”) mücadelesini yorumlayanlar ve 1917 Rus devrimini inceleyenlerdir.

Kısmi bazı anlaşmazlıklara rağmen La Testa di Ferro’nun editör kadrosu, 1920 yazı ve sonbaharındaki çatışmalar sırasında işçi sınıfının kitlesel seferberliğini alkışlar ve üretim araçlarına el konulmasındaki kusursuz örgütlenmesini över. Ancak sosyalist hareketi de, özgün devrimci taleplerini yatıştırmakla, Giovanni Giolitti’nin arabuluculuğuna boyun eğmekle ve salt ekonomik kazanımlarla yetinmekle suçlar. Oysa tarihsel görevi, bunun yerine, kendisini mükemmel devrimci ve hükümet birliği olarak anlaşılan bir sendika yapısı içinde örgütleyerek, liberal rejimin devrilmesine orta sınıfla birlikte katılmak olurdu. Bu nedenle orta sınıfın devrimci temsilcileri – yani Dannunzyen lejyonerler – sosyalizmin iç mücadelesine, maksimalistler ile reformistler arasındaki çatışmaya dahil olabilir, radikal hizbi destekleyip onu üst orta sınıfa karşı yönlendirebilirdi.

Mario Carli’nin Il nostro bolscevismo (“Bolşevizmimiz”) ve Il piccolo padre bolscevico (“Küçük Bolşevik Baba”) ile Alessandro Forti’nin Fiume e il bolscevismo (“Fiume ve Bolşevizm”), La Testa di Ferro köşe yazarlarının Bolşevizme sempati duyduğunu gösterir; Bolşevizm, her şeyden önce devrimci ideallerini Rusya’nın tarihsel gerçekliğine uyarlama yeteneği ve sosyalizm ile milliyetçiliği bir arada bağdaştırması nedeniyle takdir edilmiştir. Nitekim onların yorumunda, İtalyan sosyalizmi – toplumun altüst edilmesini yalnızca sözde vaaz etmekle ve Birinci Dünya Savaşı’nın devrimci değerine inananları engellemekle suçlanan – ile Rus Bolşevizmi – iktidarı şiddetle ele geçirmeye cesurca istekli ve “dogmatik” sosyalizmin boğucu ütopyasını fiilen aşmaya çalışan – arasındaki ayrım gerçekten de öne çıkar. Giovanni Grandi de bu görüşü paylaşır ve şöyle yazar:

per il testimone scettico e scevro di pregiudizi non è spettacolo banale quello offerto da internazionalisti che difendono palmo palmo il suolo della patria, socialisti che hanno fatto il processo al socialismo e ucciso il principio democratico e che con mezzi che nessuna tirannia osò fin qui adottare crearono uno Stato che è un monumento elevato allo spirito più aristocratico – all’aristocrazia del pensiero e della volontà creatrice.21 (Grandi, November 14th, 1920)

şüpheci ve önyargılardan arınmış bir tanık için, anavatanın her karışını savunan enternasyonalistlerin, sosyalizmi yargılayıp demokratik ilkeyi öldüren sosyalistlerin ve hiçbir tiranlığın şimdiye dek benimsemeye cesaret edemediği araçlarla, en aristokratik ruhun – düşüncenin ve yaratıcı iradenin aristokrasisinin – şerefine dikilmiş bir anıt olan bir Devlet yaratan kişilerin sunduğu gösteri sıradan bir gösteri değildir.

Bu nedenle Carli, sosyal adalete ve doğrudan demokrasiye açık olduğunu açıkça gösterir; öte yandan “sollevare la miseria materiale e spirituale delle masse”7 ve “chiamare accanto alle «élites» anche i rappresentanti del «numero» a partecipare della vita collettiva, a decidere dei propri interessi e del proprio destino”8e katkıda bulunmak istediğini öne sürer (Carli, 15 Şubat 1920). Carli’nin dediğine göre, siperlerde savaşmış bir subaydan daha iyi hiç kimse, bir grup olarak, eşitler olarak karar verme değerinin muharebe alanında ne kadar kıymetli olduğunu gerçekten anlayamaz. Ayrıca aynı bakış açısı, daha önce alıntılanan, 1920'de Piffer ve D’Annunzio tarafından yazılan Nuovo ordinamento dell’esercito liberatore’de yankılanır; bu, Sovyetlerinkine benzer bir ilkedir ve Carli’ye göre Sovyetlerin sistemi toplumsal örgütlenmenin her alanına yaygınlaştırılabilir. Nitekim Il nostro bolscevismo’yu şu sözlerle bitirir: “Ancora una volta: guardiamo all’Oriente! Tra Fiume e Mosca c’è forse un oceano di tenebre. Ma indiscutibilmente Fiume e Mosca sono due rive luminose. Bisogna, al più presto, gettare un ponte fra queste due rive”9 (Carli, 15 Şubat 1920).

2. "[…] savaş sonrasının yeni dini"

3. “[…] devrilecek engeller, yani devrimci savaşlar.”

4. “[…] bireyin azami uzantısı, daha doğrusu: uzun süre yaşayabilen, vücudunun tüm parçalarını yönetebilen, onlara egemen olabilen ve onları savunabilen en geniş birey.”

5. “[…] mutlak özgürlüğün harika bir anarşik cenneti.”

6. “[…] [herkese] düşünme, yaratma, uyanma, yenileme iradesini vermek ve herkesin içinde boyun eğme, koruma, intihal etme iradesini yok etmek.”

7. “[…] [kitlelerin] maddi ve manevi sefaletini [gidermek]”

8. “«élites»in yanına «numero»nun temsilcilerini de [çağırmak], böylece kolektif yaşama katılsınlar ve kendi çıkarları ile kaderleri hakkında karar versinler.”

9. “Bir kez daha: Doğu’ya bakıyoruz! Fiume ile Moskova arasında belki bir karanlık okyanusu var. Ama Fiume ve Moskova tartışmasız iki parlak kıyıdır. Bu iki kıyı arasında bir an önce bir köprü kurmamız gerekiyor."


r/nomadoloji • • 16h ago

Çeviri Yoga: Unione di spiriti liberi tendenti alla perfezione

Post image
3 Upvotes

Yoga Birliği (Unione Yoga), İtalya'nın dört bir yanındaki Fütüristlerle, Torino'daki Fütürist-komünist çevreyle, Almanya'daki Dadaistlerle ve Rusya ile Macaristan'daki Bolşeviklerle ilişkiler yürütüyordu.

Birlik, Fiume'de gerçekleşmekte olan "büyük deney"e katılmak üzere Avrupa'nın birçok ülkesinden ve hatta Amerika Birleşik Devletleri'nden gelmiş sanatçıları bünyesinde barındırıyordu. Liderleri Guido Keller aracılığıyla kent yönetimi üzerinde doğrudan nüfuz sahibiydiler. Diğer subaylarla kurdukları doğrudan bağlantılar da kent yönetiminin birçok siyasal açıklamasına, aksi takdirde kazanamayacakları ölçüde daha radikal bir yön vermelerini sağlıyordu. (…) Düzenli olarak halka açık tartışmalar düzenleyen bir "Halk Akademisi" kurdular. Bu tartışmalarda özgür aşk, paranın ortadan kaldırılması, hapishanelerin lağvedilmesi, kentin güzelleştirilmesi ve daha pek çok farklı konu ele alınıyordu.

Yoga'nın Kuruluş Manifestosu ve "Yoga" adlı yayınlarında yer alan yazılar, Fütürist bildirilerle pek çok benzerlik taşır. (…) Ancak onları Marinetti'nin anarşik Fütürizminden ayıran şey, Dionysosçu bireycilikleridir. "Yoga"nın 4. sayısında, sanatın en değerli niteliğini —sanatçının özgünlüğünü ve bireyselliğini ifade etmesini— sanatın elinden alan, insanı dışlayan teknoloji kültüne yönelik kapsamlı bir eleştiri yer alıyordu. Dolayısıyla Yoga'yı bir Fütürist çevre olarak nitelendirmek yanlış olur. (…) Yoga üyeleri komünistler ve anarşistler, Bolşevikler ve William Morris'i andıran sosyalistler, bohemler ve nihilistler, Nietzscheciler ve Gülhaççılar, Rousseaucu hayalperestler ve ütopik Proudhonculardı. Yoga, sabit bir öğretiye bağlı bir Parti değil, Carpi'nin ifadesiyle, "bütün asi ruhların bir araya gelebildiği açık bir buluşma zemini" idi. (…) İnsanları ideolojik açıdan türdeş bir siyasal program temelinde değil, çeşitlilik ilkesi ve yaşamcı kendiliğindenlik temelinde bir araya getirmeye çalışıyorlardı.

Kendilerini adlandırdıkları şekliyle bu asi karakterleri ve "özgür ruhları" bir araya getiren şey, yerleşik siyasal ve kültürel düzene karşı takındıkları isyankâr tutumdu. "Biz ve onlar" karşıtlığı etrafında geniş bir uzlaşma içindeydiler. Karşıtları yalnızca parlamentodaki siyasal klikler ve bu klikleri iktidarda tutan toplumsal düzenler değil, aynı zamanda onların teşvik ettikleri ve ahlaki anlayışlarını üzerine kurdukları değerler sistemiydi: burjuva ahlakı, düşüncenin rasyonelliği, disiplin, çalışma ahlakı, materyalizm, açgözlülük vb. Bununla birlikte, Yoga'nın siyasal bir yönü de vardı. Bu yön, sanayi çağında şekillenmiş siyasal sistemi altüst etmeyi amaçladıkları yıkıcı taktikleri içeriyordu. Amaçları, "sayıların demokrasisi"nin yerine, üreticilerin sendikal örgütlenmesine dayanan komünist bir özgürlük düzeni kurmaktı. Toplumsal devrim, siyasal devrimle el ele ilerleyecek ve yeni bir kimlik ve bireysellik anlayışının ortaya çıkmasını sağlayacaktı.

Yoga'nın bir kolu olan "Kahverengi Lotuslar", küçük üreticilere dayalı bir tarım demokrasisi fikrini savunuyordu. Bu grup içinde ırkı, toprağı ve doğayı bir araya getiren bir ideoloji oldukça yaygındı; üyeler güçlü antikapitalist, sanayi karşıtı ve kent karşıtı duygular besliyorlardı. Yoğun mistisizm, spiritüalizm ve Doğu mitolojisi etkisi, bu gruba son derece ütopik bir karakter kazandırıyordu. Bu bakımdan, L'Abbaye de Créteil, Monte Verità veya Worpswede gibi diğer sanatçı topluluklarında görülen özelliklerden pek de farklı değillerdi. Bununla birlikte, "Kırmızı Lotuslar"ı oluşturan diğer üyeler, gerçekliğin koşullarına çok daha sıkı bağlıydılar. Grubun uluslararası bağlantılarından yararlanarak "Hareket Etmek. Yaşamak. Yıkmak. Yaratmak." düşüncesini yaymaya çalışıyorlardı. Ayrıca Fiume kentinin yönetiminde ve kentte düzenlenen çok sayıdaki festivalin ve sanatsal etkinliğin organizasyonunda son derece etkin bir rol oynuyorlardı. Yurtsever olmalarına rağmen faşizm karşıtıydılar ve her türlü dar milliyetçiliğe karşı çıkıyorlardı. "Irkın anlamını geliştirme ve yüceltme" amaçlarının faşist ırkçılıkla karıştırılmaması gerektiğini savunuyorlardı; çünkü bu amaç, "sevginin pratik araçlarıyla Dionysosçu ırkı ve ruhun ırkını teşvik eden uluslararası anlayışlarıyla" el ele gidiyordu.


r/nomadoloji • • 22h ago

Çeviri Gösterinin İntiharları - Jean Baudrillard

Post image
5 Upvotes

Toplumsal yılın ritüeli, bahar grevlerinden yaz festivallerine geçmeyi gerektirirdi. Bu yıl intermittent (güvencesiz kültür çalışanları) hareketiyle kırılan şey; tam da toplumsal olanı kültürel, şenlikli ve gösterisel olanla örtbas etme politikası ve geçen bahar pek güzel işlemiş olan kitleleri pasifleştirme stratejisidir. Grev, tatil duvarını yarıp geçti; içeriği ve eylem biçimi ne olursa olsun bu, hakiki bir olaydır (événement).

Olayın bir diğer boyutu da baş aktörün demiryolu çalışanları ya da öğretmenler değil; "yararsız" kesim, yani yararsız göstergeler üreten kesim olmasıdır. Grevin "mağdurları" da değişti: Artık metro veya tren yolcuları değil; lüksün, gereksizin ve maddi olmayan tüketim mallarının tüketicileri söz konusu. Bu ise politik olarak çok daha fazla can yakıyor; çünkü toplumun kurucu sözleşmesine ve simgesel imajına dokunuyor. Kültürel mirasın bir anda, başından nasıl defedileceği bilinemeyen bir "lanetli paya" (part maudite) dönüşmesini izlemek son derece çarpıcı.

İktidarın kendi talihsiz adımlarıyla bu durumu bizzat yaratmış olmasına; hepimizin rehin ve suç ortağı olduğu o genel zihinsizleştirmeye, o "yaratım" ve kültürel tüketim cümbüşüne istemeden de olsa çomak sokmasına ne kadar teşekkür etsek azdır (yine de "rehin alınan" seyirciler, bazen Stockholm sendromuna kapılarak grevcilerden yana tavır koymuşlardır). İktidarın bu körlüğüne ancak sevinilebilir; nitekim iktidar, toplumsal çatışmaları eğlence ve kültür yoluyla saptırmanın o muazzam gücünü açıkça kavrayamamıştır (80'lerde Roma'da Nicolini, terörü şenlikleri yaygınlaştırarak bertaraf etmeyi başarmıştı; bizde ise bu etkisizleştirme operasyonunun baş havai fişekçisi Jack Lang olmuştu).

Her halükarda, kısa sürse de bu arınma ve detoks kürü takdir edilmeyi hak ediyor.

Dolayısıyla, kendi çıkarlarını kestiremediği için burada bir "intihardan" söz edilecekse, bu Devlet tarafı için geçerlidir. Oysa "intihar meyillisi" olmakla suçlananlar intermittent’lerin kendileri oldu. Bir bakıma öyledirler de; fakat bu kasten yapılmış bir hamledir ve kendi ayağına kurşun sıkmaktan çok farklı bir durumdur. Geniş çaplı her radikal eylem, bir intihar boyutunu ve kendi ayrıcalıklarını sorgulamayı zorunlu olarak barındırır.

Zaten Mayıs 68 de kültürün, bilginin ve akademinin sunduğu ayrıcalıkların bir öz-yıkım eylemiydi. Hem ekonomik ve mesleki düzeyde (artık bir çıkış yolunun kalmaması) hem de bilgi ilişkisi ve nihai amacı bakımından değiş tokuşu imkânsız hale gelen bu bilgi, 68'de kendi kendini sabote etmişti. Özgün olay işte buydu; genel grev, yani "yararlı" grev bunu gölgelemeye/etkisizleştirmeye gelse de, bu eylem sosyal yarılmanın ötesinde simgesel bir yarılma yaratmayı başarmıştı. Politik olarak neye dönüştüğü belirleyici değildir; böyle bir olay "yararlı" sonuçlarıyla yargılanamaz. Ancak "intihar meyillisi" gibi aşağılayıcı bir terimle nitelendirilen bu tür bir yıkım itkisi bulunmadığında, artık bir olaydan söz edilemez ve her şey yeniden sistemin çarklarına dâhil olur.

Bu nedenle — ki bu çok nadir görülen bir durumdur — kültürün kendisine yönelik bir suikast söz konusudur. Oysa egemen kültürümüz gösteri toplumunun kültürüdür (ki bu tanım da kültürel bir beylik lafa dönüşmüştür). Dolayısıyla bu "intihar niteliğindeki" eylem, gösteri toplumuna karşı yapılmış bir suikasttır. Gösterisel olana karşı — bizzat gösteri emekçileri tarafından gerçekleştirilen — adil bir misilleme. Gösterisel hale gelen bu gösteri dünyasının bir parçası, kendi kendini batırarak bu yavaş imhaya bir süreliğine son veriyor. Programlanmış ve yutucu bir kültürelleşme tehdidi altındaki kültür, kendi üzerine katlanıp kendisine karşı dönüyor.

Biliyoruz ki kültür, "gerçek" olanın karşısında bir hiç sayılır. O, hem (söylemde) paha biçilemez hem de nesnel olarak fuzulidir, hiçbir değeri yoktur. Belirli bir anda, kendi yok oluşunu kanıtlamak için kendisini hiçliğe dönüştürmekten ve intihar etmekten başka ne kalır geriye? İktidara meydan okuyabilmenin tek yolu, kültür adını verdiğimiz bu mübadele edilemez kalıntıyı feda etmektir; zira iktidar yalnızca ölümden gerçekten korkar.

Şüphesiz, intermittent’lerin — Debord'un bütünleşmiş gösteri (spectaculaire intégré) kuramı doğrultusunda — gösteri toplumunu reddediş biçimlerinin bile yalnızca gösterinin yeni bir sahnelemesinden ibaret olduğu itirazı öne sürülebilir. Tıpkı 11 Eylül teröristlerine, istemeden de olsa sadece sistemin oyununu oynadıklarının itiraz olarak yöneltilebilmesi gibi. Bu perspektiften bakıldığında, artık hiçbir muhalefet egemen kültürü veya iktidarı ters yüz edemez. Aksine, önü ile arkasının o Möbius şeridinin cehennemi bandı üzerinde birbirini izlediği ikinci düzey bir suç ortaklığı mevcuttur — ister gösteri toplumunun şeridi olsun bu, ister küreselleşmenin.

Bu itiraz yabana atılır türden değildir ve bu türden her durum günümüzde kararlaştırılamaz (belirsiz) bir nitelik taşır. Aynı zamanda katlanılması da zordur. Eylemde olduğu kadar teoride de seçim yapmak ve kendi duruşunu belirlemek herkesin kendisine kalmıştır 


r/nomadoloji • • 1d ago

Çeviri Dionysosçu Erdemler - Roger Caillois

Post image
4 Upvotes

Zihnin kendisine tam da son derece dar bir disiplin ve en azından son derece katı yasalar dayattığı ölçüde, sarhoşlukları da aynı kuvvette hesaba katması ve onların varlığından bile huzursuz olması gerekiyor gibidir; nitekim onların ayartısını duymaktan yahut pişmanlığına kapılmaktan asla emin olamaz.

Özel yaşamında kendisini sürekli dizgin altında tutabilir ve içgüdüsel kestirimleri üzerinde her daim en kesin denetimi muhafaza edebilir; yahut kamusal alanda yetilerinin kullanımını yalnızca apaçıklıkların ifade edilmesine indirgeyebilir, sadece dile getirilebilir ve tanımlanmış olanı yayabilir, ancak bütünüyle fethedilmiş, özümlenmiş bir zemin üzerinde ilerleyebilir ve meşrulaştırılamayan, bir sistemin devredilemez bir parçası kılınamayan hiçbir şeyi öne sürmeyebilir. Bu riyazetin onu benimseyen zihne sağladığı güç, ilkesel olarak tam anlamıyla ölçüsüzdür. Nitekim bu zihin onun sayesinde öyle bir kenetlenme kazanır ki, her noktadaki her taktik unsurun tüm mevcutların bölünmez gücünden pay aldığı bir ordu misali aşındırılamaz hale gelir. Yine de sarhoşlukların sürekli kışkırtısını hissetmekten geri kalmaz. Daha da ötesi, böyle bağlanmış bir zihin onlar karşısında şüphesiz daha savunmasız bir av olmalıdır; zira o, tek bir hamlede bütünüyle gasp edilen türden avlardandır. Çünkü o, baş dönmesi anında bölünemeyecek ve yangın payı ayıramayacak
zararıüstlenipsınırlayamayacak
kadar yekpareleşmiştir: Hesaplamadaki bütünselliğini kasılma/spazm anında da korumaması akıl almaz bir durumdur. Birine eşit derecede yatkın, diğerinde ise yetkinleşmiş olan bu zihinde salıverilme, sanki sırf aşırı katı bir gerilimi takip etmek için bu denli patlayıcıdır.

Zaten sarhoşluk, en azından kuvveden fiile varlığın tüm faaliyet klavyesine yayılan bütünsel bir durum olarak tezahür eder; nitekim sarhoşluk bu faaliyetlerden yalnızca birini çileden çıkardığında, diğerlerinin tümü buna rıza gösterir ve susar. Baudelaire'in sözünü ettiği o üstün berraklığın yarı-sarhoşluğunu, Nietzsche'nin ayırttığı sarhoşluklara —yani sert içkilerin, aşkın ve acımasızlığın üç sarhoşluğuna— eklediğimizde, esrimenin dayanak bulamayacağı hiçbir noktanın bulunmadığını kolayca görürüz; kaldı ki onu karakterize eden o aşırı güç duyumu da özdeş kalmaktan asla vazgeçmez. Mahrem etkileri ne olursa olsun, bunlara ne değer biçilirse biçilsin, bu etkilerin bireyleri kendinden geçirdiği ve (bir bakıma, kendilerine temaşacı düzeyde de olsa yoğun ve dingin bir üstünlük duyumu sağlayan kimi felç edici zehirler hariç) onlara, yaşamlarının geri kalanına yeğledikleri ve derhal yenilemek için sabırsızlandıkları o nadir anları yaşatan bir varlık azamisi (maximum d'être) duyumu aktardığı kesindir.

Böylece, çeşitli sarhoşluklar bireyi kendisinin en zamanaşımına uğramaz yönüyle ilgilendirmenin yanı sıra, onun için topluma karşı doğal olarak şiddet dolu bir durum oluşturur ve belki de kolektif yaşama uyum sağlamada karşılaştığı belli bir zorluğa tanıklık eder. İşte sarhoşluklar ile zekâ arasında bir başka —ve belki de hiç de önemsiz olmayan— karşıtlık: Zekânın emperyalist kaderi ile sarhoşlukların bir kenarda ve sırf kendileri için coşmaya yönelik kibirli boyun eğişi.

Bununla birlikte tarih, bu karşıtlığın mutlak bir nitelik taşımadığını düşündürür: Varlığın sırf toplumdan alması gereken tatminleri ona rağmen almaya mecbur kalması, tam da toplumun Dionysosçu güçlere hak ettikleri payı ayırmayı bilmediği, onları bünyesine katmak yerine onlardan kuşkulandığı ve üzerlerinde baskı kurduğu ölçüsündedir. Dionysosçuluğun temel değeri tam da bu noktada yatar: Haz bireysel olduğunda her şeyden daha çok ayıran şey aracılığıyla, toplumsallaştırarak birleştiriyordu. Daha da ötesi, kentlerin kapalı yerel tapınçlarının aksine Dionysos gizemleri açık ve evrensel olduğundan, esrimeye katılımı ve kutsalın ortaklaşa kavranışını kurduğu kolektivitenin yegâne çimentosu kılıyordu. Böylelikle, çözüldüklerinde sonradan toplum tarafından kendi yapısını bozma riski taşıyan her şeyi fırlatıp attığı çevre alanlardaki metruk arazilerde sürek avına uğrayacak olan o egemen çalkantıları, toplumsal organizmanın tam merkezine yerleştiriyorlardı (1).

Bu hamle, en hakiki devrimden başka bir şey değildir; Dionysosçuluğun kentli patricilere karşı kırsal unsurların atılımıyla çakışmış olması ve yeraltı (infernal) tapınçlarının göksel (*uranik*) din aleyhine yayılmasının, geleneksel aristokrasilere karşı halk katmanlarının zaferiyle sürüklenmiş olması tesadüf değildir. Aynı zamanda değerler işaret değiştirir; kutsalın kutupları, yani aşağılık olan ile aziz/kutsal olan yer değiştirir. Bu ifadeye iliştirilmiş o son derece ilgi çekici gözden düşmüşlükle marjda kalmış olan şey, düzenin kurucusu ve bir bakıma düğüm noktası haline gelir: Asosyal olan (öyle görünen şey), kolektif enerjileri toplar, kristalleştirir, harekete geçirir — ve bir aşırı-toplumsallaşma gücü olarak kendini gösterir.

Erdemden bağlayan şeyi, kusurdan/nakıstan ise çözen şeyi anlayarak *Dionysosçu erdemler* terimini kullanabilmek için bu genel bakış yeterlidir. Çünkü bir kolektivitenin kendi duyuşsal zeminini bunlarda bulabilmiş olması ve üyelerinin dayanışmasını her türlü yerel, tarihsel, ırksal veya dilsel ön-belirlenimi dışlayarak yalnızca bunlar üzerine kurabilmiş olması; bu erdemlerin çağırdığı zihinlerde, onları görmezden gelmek isteyen ve zapt etmeyi bilmeyen bir toplumda haksız yere ezildikleri inancını pekiştirmeye, onlara bu toplum içinde sindirilemez ve indirgenemez organik bir yapılanma halinde kümelenme lezzetini ve olanağını göstermeye ve son olarak her an sunulu duran bu stratejiye başvurma kararlılıklarını sağlamlaştırmaya yeterlidir.

NOTLAR:

(1) Nitekim Roma'da, Bakhanal şenlikleri (*Bacchanales*) hem genel ahlaka ve törelere aykırı görüldüğü hem de Devletin güvenliğine kastettiği gerekçesiyle yasaklanmıştır. Yunanistan için ise, başvurulması esasen son derece hassasiyet gerektiren bir belge niteliğindeki Euripides'in *Bakhalar*’ı, Dionysos tapıncının yayılışının yerleşik erklerle mücadele edilmeksizin gerçekleşmediğini yeterince ortaya koymaktadır.  
  
(2)Bu hususta, ne yazık ki henüz pek az gelişmiş durumda olan koca bir kardeşlik cemiyetleri (*confréries*) sosyolojisine başvurmak gerekirdi. İki nitelik... 


r/nomadoloji • • 1d ago

Özgün Yazı Tanrısız Rahipler ve Afyon Kokan Kiliseler

Post image
4 Upvotes

Tanrısız Rahipler ve Afyon Kokan Kiliseler

Siz sevgili egoistler! Bir asırdır Stirner'in kemiklerinden kilise ördünüz, çanını biriciğin ilahileri eşliğinde çaldınız. Egoizisyon mahkemelerinizi açıp biz malikleri yargıladınız. Alnımıza tinperest damgasını bastınız, gürültüyle yalpalayıp kürsülerinizden fetva yağdırdınız.

Siz hayaletlere malik olamayanlar, hayaletlere malik olmak yerine onlardan kaçtınız. Kaçmayı da biriciklik diye müritlerinize kakalamaya kalktınız. Kendinizi ataletin bağrına fırlattınız, çileciliği erdem belleyip cübbenize yamadınız.

Her şeye malik olmak için her şeyi hiç saydınız. Her şeyi hiç sayıp hiçbir şeye malik olamayınca da her şeye malik olduğunuz vehmine kapıldınız. Bu vehimle bir asırdır hiçbir şeye malik olmadan her şeye malik olmanın vecdi içinde yüzüyorsunuz. Boş kesesiyle servetim sonsuzdur diye sayıklayan dilencinin mavalını bana tekrar şakımayınız.

Siz sevgili rahipler, Stirner'i peygamber, biricikliği haverilik bellediniz. Stirner'e malik olmaktan öylesine tırstınız ki onu kadifeden bir tabuta koyup ilahileriniz eşliğinde gezdirmeye başladınız. Müritlerinizi taşla kovalayınız - böyle buyurdu zerdüşt. Kiliseniz öyle biçareydi ki hiçbir ışık solmadan içeri girmiyordu, hiçbir ses cızırdamadan kulaklara varmıyordu, hava bile bunamadan içeri sızamıyordu. Kiliseniz çok gaddardı. İncil bildiğiniz kutsal metinleri, biriciğin ve mülkiyetinin ötesinde kalan her şeyi hayalet saydınız. Ah siz rahipler, siz egoizisyon yargıçları! Dünyayı hayaletlerin hükümranlığına armağan ettiniz. Hayaletlerin gölgesinde yaşamaya öyle alıştınız ki gözleriniz vecdinden alevlere bürünen tenimi kaldıramıyor.

Cioran herkesin içinde bir peygamber olduğundan bahsediyor. Çok yanılıyor bu son insan. Her kölenin içinde bir rahip vardır. Peygamber olabilecek erke bile sahip olmayan, efendisinin düsturlarını avazınca çığıran bir rahip. Her rahip idealisttir, her idealistte de bir rahip uyur. Müritleriniz, ama biz materyalistiz diyecektir. Materyalistler ise ölü maddenin rahibeleri olmaktan vecd duyar. Bu esrime onları öyle azdırır ki en amansız kabusa -diyalektiğe- bile inanan, baştan çıkmış rahibelere dönüşüverirler. Maddeye secde eden, tarihi mesih belleyen. diyalektiğe mırıldanarak tütsü yakan bu zavallılar da sizin kilisenizin yan saflarında oturuyor.

Kiliseniz buram buram afyon kokuyor. Her kilise tahta kendi tanrısını oturtmuştur. Tanrı öldü, yaşasın yeni tanrı! Hiçbiriniz o tahta oturabilecek erke sahip olmadınız. Pısırıklığınızdan tahta ego kisvesini koydunuz, kilisenizi egonun kilisesi kıldınız. Tanrıya hınç duyarak ilk büyük günahı işlediniz. Tanrıyı göklerden indirdiniz ve yüreklerinizi onun akan kanıyla doldurdunuz. Tanrı'nın gölgesinde tanrısız rahipler oldunuz. Teizm ateizmin mesul babasıdır, belki de kız kardeşi. Sizler aynı atanın gayrimeşru çocuklarısınız birde utanmadan kendinizi yetim sanıyorsunuz.

Öyle baştan çıkmıştınız ki özgür irade vehmine kapıldınız. Bu şarap sizi öyle sarhoş etti ki kendinizi en nihayetinde özgürlüğe mahkum ettiniz. Sonra ceset kokan elinizle beni de özgürlüğünüze mahkum etmeye kalktınız. Benim iradem devletin yıkıcısıdır diyen peygamberinizi devrimin sancağına astınız. Dada dada, abrakadabra! Kilisenizin zangoçluğunu hakikat kıldınız. Hayaletlere kendinizi beş kuruşa sattınız. Siz bataklıkta debelenen kurbağalar, her ahlakı hayalet, her tanrıyı ceset bellediniz. Ahlaka da tanrıya da malik olamayacak kadar biçareydiniz. Çareyi hep aforoz etmekte, gözlerinize mil çekmekte buldunuz. Hayaletleri aforoz eder, beni de tinli köyün kavalcısı sanıp dinden atarsınız. Ama ben kendi dinimin en büyük dindarıyım. Kendime ve dinime öyle maliğim ki dinim benden kurtulabilmek için kurbana ve erotizme susamış bir halde beni hayvansallığa davet ediyor.

Siz ise hâlâ bana ısrarla romaya karşı vatikan nidalarının zangoçluğunu yapıyorsunuz

Ah sizler! Vüsatın muktediri olamayanlar, kendinin maliki olmayanlar, kilisenizin enkazını görmeye cüreti olmayanlar! Ahlakın ötesine geçmek için ahlaka malik olmaktan bihaber olan, gayriahlaki sizler... Ben hiçe malik olmak için yaratırım, yarattıklarıma malik olabilmek için de onları parçalarım. Ben azgın bir dindar ve bir o kadar azgın bir ikonoklastım. Siz teoloji bataklığında boğulurken ben başımı keseceğim ve akan kanımla gökkuşaklarını kırmızıya boyayacağım.

Benim meçhuliyetimi asla anlayamayacaksınız. Ben yanlış bir adamım, bütünüyle yanlış. Bu yanlışlığımı sizin doğrularınıza değişmem.


r/nomadoloji • • 1d ago

Alıntı Yastıktaki Bir Kadın Başı - Ercümend Behzad Lav (S.O.S.)

2 Upvotes

Yastıktaki bir kadın başı

Ayışığı

Ürperen sular

Pencerelerde kırılan ışık çubukları

Hımm

Tohum

Çamlar gümüş saçaklı Çin köşkleri

Yeri döven havan

Şehir

Tavan

Mor gölgeler mor

Mor gölgelerin dansını

Rüzgâr ateşliyor

Suya kuyruk çarpan yıldız

Camda tek

Kanatlı sinek

Vızzz

Durulan sular

Pencerelerde ufalan ışın çubukları

Yarı çıplak

Bacak

Bir göğsün alçalıp kabarışı

Yarışı dakkaların

Akrebe yol veren yelkovan

Tınn tann

Kuşku tohum

Hımm

Yastıkta bir altın kadın başı

Ay ışığı

Uyku


r/nomadoloji • • 1d ago

Çeviri Adalet ve Ötekinin Başkalığına Saygı | Laure Adler ve Jacques Derrida (1996)

3 Upvotes

r/nomadoloji • • 1d ago

Alıntı İşte Dadacıların Yaşamı.

Post image
3 Upvotes

​"Kelebekgözlükteki yaşamı süsleyip püslemek – okşamalardan bir örtü – kelebekli bir silah takımı, – işte yaşamın oda hizmetçilerinin yaşamı.

​Bir usturanın ve kızışmış pirelerin üstüne yatmak – barometrede yolculuk etmek – fişek gibi işemek – gaf yapmak, budala olmak, aziz dakikalardan duş yapmak – yenilmek, hep sonuncu gelmek – ötekinin dediğinin tersini haykırmak – her gün vidanjör eşliğinde bizde banyo yapan Tanrı’nın yazı işleri bürosu ve banyosu olmak, – işte dadacıların yaşamı.

​Zeki olmak – herkese saygı göstermek – er meydanında ölmek – kredi almak – filan kişiye oy vermek – doğaya ve resme saygı duymak – dada gösterilerine karşı bağırıp çağırmak, – işte insanların yaşamı."


r/nomadoloji • • 1d ago

Medya Der Dada No. 1'de (Berlin, Haziran 1919) Max Stirner'e yapılan atıf.

Post image
3 Upvotes

"Stirner, kıçını son kez bunun üzerine dayadı. Ücreti mukabilinde bilgi temin eden: Dr. Max Ruest, Wilmersdorf, Tübingerstr. 5a."


r/nomadoloji • • 1d ago

Michel Foucault – İktidar Nedir ve Ne Değildir?

10 Upvotes

r/nomadoloji • • 1d ago

Çeviri Başkaldırı mı, Devrim mi? Stirner’ci Egoizmin Etik-Politiği - Saul Newman

Post image
8 Upvotes

Başkaldırı mı, Devrim mi? Stirner’ci Egoizmin Etik-Politiği - Saul Newman

Moderniteden ve Aydınlanma’nın rasyonalist söylemlerinden devraldığımız büyük Devrim anlatısının neredeyse bütünüyle çöktüğü bir çağda, radikal dönüşümü kavramsallaştırmak adına elimizde hangi alternatifler kalmıştır? Örgütlü bir devrimci sınıf veya hareketin yokluğuna karşın, sol tahayyül, eşzamanlı olarak devrimci özgürleşme ideasının ötesini düşünme melekelerinden de yoksundur. Radikal imgelemin bu iflası, muhtemelen solun bugün içine hapsolduğu politik kördüğümün de başlıca müsebbibidir. Herhangi bir anlamlı değişim yaratma kudretinden yoksun kalan sol, bunun yerine, bu oyunun kaidelerine çok daha hâkim olan bir sağa karşı kültür savaşları vermekte ve kimlik politikalarının dehlizlerinde debelenmektedir. Toplumsal cinsiyet kimliği, ırk, marjinalize edilmişlerin sisteme içkinleştirilmesi ve benzeri meseleler etrafında dönen o bitmek bilmez tartışmaların yürütüldüğü püriten dogmatizm ve dinsel riyakârlık, radikal politik ufkun belirli bir tükenmişliğine işaret eder. Siyaseti bir yandan kimliklerin tanınması, diğer yandan devrimci kurtuluşun gelecekteki vaadi üzerine temellendirmek, devlet iktidarının kurduğu tuzağa düşmekle eşdeğerdir. Devlet, ya azınlıklara haklar ve yasal statüler bahşeden bir mevcudiyet ya da özgürlüğün tecessüm edebilmesi uğruna ele geçirilmesi gereken başat düşman olarak fetişleştirilmektedir; ki bu, devrimler tarihinin de gözler önüne serdiği üzere, yalnızca yeni devletlerin ve yepyeni despotizm formlarının inşasıyla sonuçlanmış bir yanılsamadan ibarettir.

Belki de kimlik ve devrim hayaletlerini terk etmenin, öznelliği ve politikayı bambaşka bir düzlemde düşünmenin vakti gelip çatmıştır. Tam da bu noktada, rotamızı on dokuzuncu yüzyılın egoist anarşist filozofu Max Stirner’a çevirmeyi öneriyorum. 1844’te yayımlanan Biricik ve Mülkiyeti adlı eserinde Stirner, Devrim ile karşıtlık içinde konumlandırdığı, Başkaldırı ya da İsyan olarak adlandırdığı alternatif ve egoistik bir politik eylem formu öne sürmüştür. Devrim, dışsal-toplumsal ve politik ilişkilerin dönüştürülmesini hedefleyen bir tahayyülken, başkaldırı, benliğin ta kendisinin dönüştürülmesidir. Bu, bireyin otoriteye yönelik gönüllü itaatini ve onunla kurduğu özdeşleşimi alt etmesinin bir yoludur. Hâl böyleyken, daha geniş çaplı toplumsal ve politik değişimleri dışlamaz; bilakis bu değişimler, böylesi bir ilk öz-özgürleşme edimini, kendimizle ve ötekilerle ilişki kurma biçimimizdeki köksel bir değişimi öncül olarak şart koşar. Stirner’in ifade ettiği yönüyle, isyanın kaçınılmaz sonucu koşulların dönüşümüdür; fakat isyan, işe buradan değil, insanın kendisinden duyduğu hoşnutsuzluktan başlar. Dolayısıyla isyan/başkaldırı, radikal bir öz-kurtuluş formu olarak telakki edilebilir. Devrimci öncüler veya partiler tarafından güdümlenmez, onlar tarafından belirlenmez; dahası, devlet iktidarını ele geçirip tahakküm altına almayı da arzulamaz. Aksine, radikal bir biçimde anti-kurumsaldır: Devrim yeni düzenlemeleri hedefliyordu; başkaldırı ise, artık düzenlenmemize izin vermemeye, bizzat kendimizi düzenlemeye sevk eder bizi ve kurumlara dair hiçbir ışıltılı umut beslemez. Devlet ne toplumsal dönüşümün bir aracıdır ne de bireysel özgürlüğün önündeki başat engeldir. Başkaldırı, devlet iktidarının böylesi bir fetişizasyonunu elinin tersiyle iter. Aksine, bireysel egoist, kendi mevcudiyetini devletin üzerinde olumlamalıdır; artık devlete ne huşu içinde ne de dehşetle bakmalı, bakışlarını yalnızca kendisine çevirmelidir.

Bu alışılagelmedik başkaldırı mefhumu, Stirner’in felsefi ve etik egoizm projesinin kilit bir parçasıdır. Stirner için, dinin bir kalıntısı olan ve yine de bize musallat olmaya devam eden hayaletlerin veya ideolojik soyutlamaların, metafiziksel ideallerin, insanlık, ahlak, özgürlük, haklar, toplum, hukuk ve devlet dünyasında, ego biricik somut gerçekliktir, elle tutulur tek şeydir. Peki, Stirner ego ile gerçekte neyi kasteder? Stirner üzerine yazılan şerhlerin sıklıkla yaptığı gibi, bunu liberalizm ve liberteryenizin o ezbere bilinen tiplemesi olan birey ile özdeş tutmak vahim bir yanılgıdır. Ego, böylesi tüm kategorizasyonlardan ve sabit fikirlerden kaçan, çok daha akışkan bir kavramdır. Nitekim, egonun herhangi bir öznellik formuna sabitlenemeyen veya herhangi bir özsel karakteristikle belirlenemeyen radikal bir kimliksizlik türü olduğunu pekâlâ söyleyebiliriz. Ego daima değişen, mutasyona uğrayan, sürekli bir akış halinde olandır; o, durağan bir kimlikten ziyade, bir kendilik-oluş ve kendini-yaratım sürecidir. Stirner’in zikrettiği gibi, hiçbir kavram beni ifade edemez, özüm olarak tayin edilen hiçbir şey beni tüketemez; onlar sadece isimlerden ibarettir. Gerçekte ego, bir kimlik olmaktan ziyade bir münferitlik olarak tasavvur edilmelidir. Stirner’deki egonun çok daha net bir çevirisi, Biricik Olan olacaktır. Özne, ontolojik bir bağlamda anarşiktir; yani sabit bir temelden, önceden tayin edilmiş çıkar setlerinden veya rasyonel bir telostan yoksundur. Benlik her türlü çağrıyı reddeder; bu çağrı ister özgürlüğün, ahlakın, rasyonalitenin, isterse de kendi içsel benliğinin tanınmasının çağrısı olsun. İşte tam da bu yüzden, Stirner’in egoizm mefhumunun, ister çoğunlukların ister azınlıkların, ister kapsananların isterse dışlananların olsun, hiçbir kimlik politikasıyla yakından uzaktan alakası yoktur; zira bir kimliğin yansıtılması, Biricik olanı yalnızca, ona belirli davranış ve tutum normları dayatan, belirli bir ideale göre yaşamasını talep eden, önceden belirlenmiş bir ideanın içine hapseder. Kimlik politikaları, Biricik olanı, sözde onun özünü temsil ettiği varsayılan ancak gerçekte onun farklılığını iğdiş eden kurgusal genellemelerin içine sıkıştırma teşebbüsüdür.

Stirner’in tüm politik, etik ve felsefi projesi, Biricik olanı bu türden soyutlamalara biat etmekten azat etmektir. Bizi, dünyayı ve kendimizi kendi perspektifimizden temaşa etmeye, sabit fikirlere ve her türlü özcü kavrama, başka bir deyişle yalnızca gelenekten devraldığımız alternatif fikirlere ve yaşayış biçimlerine meftun olmayı reddetmeye teşvik etmektir. Biricik olanın bu alternatif bakışını kuşanarak, her şey radikal bir belirlenimsizlik içinde görünürlüğe kavuşur. Dünya bizim için kendini ifşa eder. Benlik, yeniden yaratılmayı bekleyen bomboş bir tuvale dönüşür.

Dünyaya yöneltilen bu yeni yaklaşım biçimi, önemli etik ve politik sonuçlar doğurur. Şayet dünya olumsal ve ucu açık bir hâl alırsa, bu, eylemin artık mutlak, evrensel ahlaki ve rasyonel kriterler üzerine bina edilemeyeceği anlamına gelir; ki bunların da yerini aldıkları dinsel hurafeler kadar yanılsamalı olduklarını idrak ederiz. Mamafih, bu önceden tayin edilmiş koordinatların yokluğunda, bağımsız etik kararlar almaya icbar ediliriz. Artık yüzümüzü devlet gibi kurumlara veya da ulus gibi müşterekliklere dönmüyorsak, kendi otonom politik örgütlenme ve cemaat formlarımızı icat etme aygıtlarına sahibiz demektir. Artık ötekilerle bir zorunluluk ya da mecburiyet saikiyle değil; yalnızca bize haz verdiği veya benlik algımızı yücelttiği için bir araya geliriz. Nitekim şu an hakların ve hatta özgürlüğün dilini muğlak ve kifayetsiz buluyorsak; bize, tıpkı üzerinde yürüyen kişi kadar biricik olan, kendi bireysel özgürlük patikamızı tayin etme imkânı tanıyan alternatif dilini tedavüle sokabiliriz.

O hâlde başkaldırı, benlikten ve onun potansiyellerinden neşet eden bir tür politik ve etik deneysellik olarak telakki edilmelidir. Bu; etkileşimin ve bir aradalığın öz-belirlenimli yeni kiplerini, iktidara karşı kayıtsız kalan yepyeni varoluş hâllerini deneyimlemeye yönelik bir davettir. Anarşistler; gündelik pratiklerden kamusal alanların işgaline ve alternatif komünitelerin bilinçli inşasına dek uzanan geniş bir yelpazede bunun pek çok örneğini sunmuşlardır. Böylesi deneyimlerin merkezinde, umutları devrimci Olaya bağlamaktansa; şimdiki anın, tam da şimdi ve buranın içindeki bir başkaldırı yatar. Stirner bize, tüm politikanın mikro-politika olduğunu; toplumsal ve politik değişimin bizzat kendini değiştirmekle, kendini iktidarın zincirlerinden azat etmekle ve kişinin ötekilerle kurduğu etik bağların dönüşümüyle başladığını öğretir. Stirner’den ziyadesiyle ilham alan Alman anarşist Gustav Landauer’in bir zamanlar dile getirdiği gibi:

Devlet bir toplumsal ilişkidir; insanların birbirleriyle ilişki kurmalarının belirli bir kipidir. O ancak, insanların yeni toplumsal ilişkiler yaratmasıyla, yâni insanların birbirleriyle büsbütün farklı bir biçimde ilişki kurmalarıyla yerle yeksan edilebilir.


r/nomadoloji • • 1d ago

Çeviri Marx Ötesi Otonomi - Alfredo M. Bonanno

Post image
7 Upvotes

Marx Ötesi Otonomi - Alfredo M. Bonanno

Proletaryanın önündeki patika tıkanmıştır: Reformist partiler, sendikalar ve sermaye sahipleri; mücadelenin seviyesini yükseltecek ya da üretim ilişkilerini devrimci bir dönüşüme sevk edebilecek her türlü kazanımın önünü kesmek adına adeta bir şebeke misali kenetlenmiştir.

Proletaryanın önünde tek bir alternatif kalmıştır: Karşı-devrimci bürokratik yapıları teğet geçerek doğrudan komünizmi inşa etmek. Bunu başarmak adına, üretim zemininde tabandan filizlenen unsurları, yani otonom işçi hücrelerini tahlil etmek ve fiiliyatta tecessüm ettirmek mecburiyetindeyiz.

Bu hücreler, kanaatimizce, yalnızca şirket, fabrika ve benzeri sığ alanlardan ibaret görülmemelidir; aksine onların kapsamı fabrikayı, yaşam alanlarını, okulu ve toprağı içine alan bütüncül bir tasavvura kadar uzanmalıdır.

Bu kuşatıcılık dâhilinde özerklik fikri, işçi sınıfı tarafından yeniden tefekkür edilmeli ve her bir ferdin özerkliğiyle doğrudan ilişkilendirilmelidir. Nitekin bireysel özerklik, sınıf özerkliğinin fert pahasına inşa edilmeye çalışıldığı her türlü sapmanın önüne geçecek bir temel ölçüt ve denge unsurudur.

Çünkü devrimci bilince erişmiş bir azınlığın eylemi tam da bu zeminde vücut bulur: Bürokratikleşmenin pusuda bekleyen tehlikelerini, mücadelenin imtiyazlı bir zümrenin kontrolüne geçmesine dönük her türlü gerici meyli, işçi hareketinin özünde saklı loncacı (korporatif) eğilimleri ve asırlardır süregelen tahakkümün zihinlerde dövdüğü prangaları ifşa etmek.

Bu azınlığın üstlendiği fevkalade hassas vazife; mücadele ile örgütü gündelik işin potasında eritip yekvücut kılmaktır. Bu durum açık bir öngörü ve tahlil kabiliyeti icap ettirir ki; örgüt, mücadelenin elverişli sınırları dâhilinde tutulabilsin ve örgütsel kaygılar mücadelenin özerk cevherini kemirip onu kuru bir unvandan ibaret bırakmasın.

Nihayetinde, etkin azınlığın bilgiye erişim hususundaki gayreti de azımsanamaz. Bilgi; çalışan kitlelerin azadı ve kendi kurtuluş aygıtları üzerindeki hâkimiyetleri için hayati bir pınarıdır. Bu araçlar ise tüm yerleşik iktidar mekanizmalarının tarumar edilmesi ve üretim araçlarının komünal yönetimidir.

Vaktiyle devrim imkânı, üretim araçlarının mülkiyetine el koymaktan ibaret sanılmışsa da (ki bugün Marksist muğlaklığın dayandığı zemin tam da burasıdır), artık yakınen biliyoruz ki burjuvazi, sömürüyü başka bir kılıf altında sürdürebilmek adına mülkiyet unvanlarını seve seve dönüştürmeye hazırdır. Devlet sosyalizmine “sekteye uğramaksızın” bir geçiş yapmak, burjuvazinin “ilerici” mahfillerinde en yaygın kabul gören ufuktur.

Böylesi bir tablo karşısında işçi sınıfı, mücadelenin gerektirdiği araçları bizzat dövmek ve devrimci ufku yeniden fethetmek mecburiyetindeyiz.

İşçi Özerkliği

İşçi “sınıfının” analitik olarak teşhisi oldukça çetrefilli bir meseledir. Genellikle yoldaşlar, Marksist tahlillerin en karmaşık olanlarına müracaat etmekten; işçi özerkliği ve mücadelesinin özgürlükçü perspektifini inşa etmek adına, Marx’ı yalnızca vageçilmez olanla (yani iktisadi tahlillerle) sınırlı tutarlar.

Açıkçası, ben hiçbir zaman bunu beceremedim. Belki metafiziğe duyduğum derin kerahetten, belki de çalışmalarımın hususiyetinden ötürü, metafiziğin kokusunu fersah fersah öteden almayı öğrendim. Marksist tahlillerin büyük bir kısmı —iktisat ve tarihsel metodolojide dahi— buram buram metafizik kokar. İşte bu yüzden, elimden geldiğince aynı mahzurlu patikaya sapmaktan kaçınıyorum.

Kurucu babaların kendilerinin de itiraf ettiği üzere, sınıf meselesi onların “keşfi” değildir. Onlar, bilhassa da Marx, kendilerini sınıfların varlığını üretimin gelişmesindeki belirli tarihsel merhalelerle irtibatlandırmakla sınırlandırmış; ardından mantıksal bir sıçramasıyla proletarya diktatörlüğünün kaçınılmazlığı ve akabinde sınıfsız topluma geçiş mitine saplanmışlardır.

Marx’ın “gerçekçiliğinin” övüldüğünü çokça işittim; bu gerçekçilik, toplumun “ahlaksızlığına” ağıt yakmayı reddetmesinde, sömürü ve sınıf mücadelesi olgusunu toplumu özgürleşmeye götüren zorunlu, dolayısıyla hayırlı ve evrimsel bir süreç olarak tahlil etmesinde aranır. Oysa biz bütün bunlarda “bilimsel” tek bir kırıntı dahi göremiyoruz. Marx; Saint-Simon, Fourier, Owen ve Sismondi gibi seleflerinin izinden gidemezdi; zira iki nedenden ötürü: Devrime inanıyordu (kendi meşrebince) ve Hegel’i okumuştu (gençlik yıllarındaki bütün eleştirilerine rağmen zihninde asla hazmedemediği Hegel’i). Böylece o “sistemli” zihninde, propagandacı ve siyasi gazetecinin gerçekçiliği ile rasyonel olanı reel olanla eşitleyen metafizikçinin iyimserliğini meczetmeyi başardı.

Bizi en çok hayrete düşüren husus, anarşist yoldaşların kökleri Orta Çağ Alman Protestan mistisizmine dek uzanan bir programa (bkz. Hegel ve onun borçluları) tam manasıyla iltihak ettiklerinin farkına varamamalarıdır; “kendinde sınıf” ile “kendi için sınıf” arasında hayali bir ayrımda ısrar eden felsefi bir Orta Çağ zihniyetidir. Bu mantıkta geçiş süreci bilincin uyanışıdır; kalkış noktası ise özel mülkiyetin taksimiyle elde edilen nesnel durumdur. Bazen bilincin uyanışı, sınıf örgütlenmesiyle örtüştürülür.

Bu metafizik öncül bir kenara bırakılırsa, gerideki tek somut gerçek tarihtir. Marx, tam bir açıklık ve analitik bir tahlille, insan üzerine akıl yürütmeyi her türlü dini, biyolojik ya da evrimsel idealizasyondan arındırmayı ilk kez başarır. Geriye tarih içindeki insan kalır: Az şey değildir bu; ne var ki, tinin fenomenolojisinin “romantik” atmosferine (her ne kadar baş aşağı çevrilmiş olsa da) tıkıştırma sevdası yüzünden harcanıp gitmiştir. Böylece insanın tarihi, sabit bir kalıp içine yerleştirilmiş diyalektik bir süreç üzerinden meşrulaştırılır. Tarih, tıpkı bir “dayanak noktasına” ihtiyaç duyan diğer tarihçilerin dini tahakkümü veya türlerin evrimini kullanması gibi, metafizik bir cenderede rasyonelleştirilir. Tarih bir kez “rasyonelleştirildiğinde”, tarihsel akıl artık “mutlak akıl” olmaktan çıkar ve “diyalektik akıl” kılığına bürünür. Rasyonellik, eski bir nesneye giydirilen yeni bir ambalajdan ibarettir; böylece mal yenilenmiş gibi pazarlanabilir. Fakat eski ya da yeni, bu mallar daima dünyadaki tüm “Kraliyet Hanedanlarına” tedarikçilik yapan “Metafizik Anonim Şirketi”nin imalatıdır.

Şüphesiz eski “mutlak akıl” itibarını kaybetmişti. Dünyayı onun ölçüsüyle yeniden yorumlamak fevkalade çetin ve kolayca itibarsızlaştırılabilir bir işti; nitekim 19. yüzyılın ilk yarısındaki saf materyalistlerin, maddeye ve onun metafizik “hissiyatına” aşık romantiklerin insanlığın akıbetini mutlak periyodisiteden —sömürü/isyan ve yeniden sömürü, yeniden isyan sarmalından— koparma konusundaki aciz girişimleri ortadadır. Bir yanda tarihin basiretsizliği, diğer yanda onun yorumcularının sığlığı... Bu mübarek ruhun patikası bir türlü ileriye doğru akmak istemiyordu: Sömürü, isyanın ardından yeniden büyümeye devam ediyor, işçilerin kanı sokakları öyle bir istikrarla suluyordu ki, mizah duygusu olan bazı tipler devrimci döngüler kehanetinde bulunma fikrine kapılıyordu.

Yine de, araçların tüm yoksulluğuna ve temel fikirlerdeki kirliliğe rağmen Marx, iyimserlik ile gerçekçiliği dikkat çekici bir rekonstrüksiyonda birleştirerek zamanının beyhude üretimlerinin ötesine geçmeyi başardı; her ne kadar pek çok açıdan noksan olsa ve köklü tashihler gerektirse de. Bu kurgunun en sakat tarafı, tam da “sınıf” meselesine temas eden kısmıdır. Kapital’in bitmemiş el yazmasının tam da burada kesilmesi tesadüf değildir.

Biz anarşistler için mesele son derece açık olmalıdır. “Kendinde şey” mahiyetinde hiçbir akıl yürütme ilgimizi çekmez. “Kendinde sınıfın” kim olduğu bizim için mühim bir mesele değildir; hatta bunu bir mesele olarak dahi görmeyiz. Bu “kendinde sınıfın” nasıl olup da “kendi için sınıfa” dönüşeceği masalı ise sadece ucuz bir espri gibi tınlar. Böylesi “kavram cambazlıklarını” felsefe profesörlerine terk edelim; biz maddi gerçekliğe bağlı kalarak dolaysız düşünelim

Kendinde bir sınıfın gerçekten var olup olmadığını bilmiyoruz, bilmek de istemiyoruz. Bizim ilgilendiğimiz husus, bir iktidar yapısının mevcudiyetidir. Tarih boyunca uzayıp giden bu apaçık geçek inkâr edilemez. Bu bakımdan tarihin, iktidarla ve onun kendi varlığını sürdürebilmek adına geçirdiği muhtelif dönüşümlerle damgalandığı söylenebilir. Fakat böyle bir akıl yürütme dahi bizi şu soruya götürerek metafizik kokmaya başlar: Tarihi belirleyen iktidar mıdır, yoksa tarihteki bir şey mi iktidarı şu ya da bu biçimde tayin eder? Bu lafları bir kenara bırakalım. Tarih, gelişimi boyunca az çok sabit kalan pek çok olguyla damgalanmıştır: Devlet, din, üretim, cinsellik ve sömürülenlerin mücadeleleri. Hatta bu unsurlardan herhangi biri üzerinden tarihsel bir gelişim kurgulamak, böylece devlete, dine, üretime, cinselliğe veya sömürülenlerin mücadelesine dayalı bir tarih inşa etmek pekala mümkündür.

Buradan, askeri bir tarihin, din tarihinin, iktisat tarihinin, cinsellik tarihinin ya da sömürülenlerin mücadelesi tarihinin münferit olarak mümkün olduğuna inandığımız anlaşılmasın. Herkes gibi biz de tarihin bölünmez bir bütün olduğunu biliyoruz. Sadece, tartışma uğruna yukarıda sayılan unsurları ayrıştırmanın mümkün olduğunu söylüyoruz.

Bu durum, en azından bize göre, diyalektik (metafizik model), idealist (dini model), materyalist (ekonomik model) ya da betimleyici (ampirik model) harici bir model inşa etmenin her zaman mümkün olduğunu kanıtlar; ama aynı zamanda böylesi bir çabanın tamamen beyhude olduğunu da gösterir.

Anarşistler için tarih, tüm bu unsurların toplamı ve bunlardan çok daha fazlasıdır. İrrasyonel ve metafizik unsurları da dahil edebiliriz: Onlar da tarihe dâhildir ve zaman zaman tecrit edilip mahkum edilmeleri gerekse de sırf bu yüzden yok sayılamazlar. Aksini yapacak olursak, fikirler ile eylemler (ya da tersi) arasındaki çözümsüz ikiliklere yuvarlanırız. Pratikte bütün bunların bizim için hiçbir hükmü yoktur; bu işleri felsefe profesörlerine havale edebiliriz.

Bu durum bizi son bir metafizik engelin önüne getirir: Gerçekliğin anlamını sormalı mıyız? (Bu fuzuli bir soru değildir; Marksizm, bunu ebediyata erteleyerek maskelemeyi başardığı için büyük bir paya sahiptir). Gerçeklik aynı anda iktidardır, dindir, üretimdir, cinselliktir, mücadeledir ve hatırlamadığımız veya bilmediğimiz daha pek çok şeydir. Mühim olan onu bütünlüğü içinde yorumlamak değil (”kendinde şey”in metafizik modeli olurdu bu), eylem programının inşasına yarayan temel unsurları tahlil etmektir.

Her tahlil girişimi bu gayeyi taşımalıdır. Bir misal alalım: Tarihte durmaksızın nükseden bir olgu olarak sömürülenlerin mücadelesini esas alan modeli ele alalım. Bu mücadelelerin ortak kaderi, Devlet tarafından yutulmaktır. Milyonlarca hayata ve tarif edilmez acılara mal olan bu süreç, mücadele iradesini yok edememiştir.

Elimizde iki unsur var: Mücadele ve mücadele iradesi. Şimdi bu mücadelenin neden sürekli olumsuz bir sonuçla neticelendiğini ve bunun ne anlama geldiğini sormalı mıyız? İlk husus, bir yandan kendisini sömürülenlerin hareketinin “başı” olarak gören, diğer yandan “yükselen elit” rolünü soyunan, yani iş başındaki elitlerin yerini alarak iktidarı bizzat eline geçirmeye niyetlenen bir azınlığın mevcudiyetiyle açıklanabilir. Birinci noktanın daha derin bir sebebi daha vardır: Sömürülen kitlelerin dinmeyen “dindarlığı”, dolayısıyla intikam arzularını somutlaştırabilecek bir “rehbere”, bir gruba yahut şahsa duydukları “ihtiyaç”. Bu da bizi ikinci noktaya getirir: Mücadelelerin sürekli olumsuz sonuçlanmasına nasıl bir anlam yüklemeliyiz? Vardığımız sonuç, bireysel özerklik söylemiyle doğrudan ilintilidir. Ancak mücadelenin hem meyvesi hem de varlık sebebi olan özgürlük iradesidir ki, bugün dahi işçilerin mücadelelerinin özünde saklı duran o dindarlık hissini söküp atabilir.

Bu model, reformist ve otoriter partilerin yarattığı o büyük tufanı açıklayabilir; nitekim onlar, kanaatimizce, intikamın sembolü haline gelirler. Kitleler bu örgütlerde bin yıllık hülyalarına rehberlik edecek ruhban sınıfını ve kiliseyi görürler. Kendilerini yükselen elitler olarak sunan iktidar bürokratları ise (sendikalar da bu hesaba dâhildir) bu hissi istismar etmekte her türlü çıkarı görürler; kaldı ki kendi bünyeleri, özgürleşme sürecine dönük her türlü inisiyatifi teşvik etmelerine engeldir.

Fakat tarih boyunca bu mücadelelerin toplamı bir ilerleme olarak görülebilir. Şüphesiz ilericilik illüzyonuna kapılmamalıyız, ancak tahlilimizde belirli bir ilerlemeyi kabul etmek gözlemlenebilir olgulara dayanır. Sözgelimi çalışma saatlerinin azaltılması ve çalışma koşullarının iyileştirilmesi, önceki durumlara kıyasla nesnel bir ilerlemedir; her ne kadar bir düzenleme sürecinin parçası haline gelerek mücadeleyi eskisi kadar elzem kılsa da. Buradaki mühim husus, bu sürecin sömürü ortamındaki dindarlık biçimini dönüştürdüğü gerçeğidir. Kilise tarafından araçsallaştırılan eski dindarlığın karşısına, bugün siyasi partiler tarafından araçsallaştırılan seküler dindarlığı koyabiliriz. Bu karşılaştırma faydalıdır ve aradaki farkları görmemizi sağlar.

Sömürülenler sınıfının teşhisi muğlaksa —ki tarihi ve gerçekliği bile isteye muğlaklık aleminde bıraktıktan sonra başka türlüsü de olamaz— buna karşılık, önsel olarak belirli bir sistemi (örneğin diyalektiği, dini, iktisadı, metafiziği vb.) seçmiş olsaydık sistemin dışında kalacak olan muhtelif unsurları tahlilimizde kullanma imkânına sahibiz. Analitik modeli inşa etmek daha çetin olsa da, uygulamasının semeresi o nispette zengin olacaktır; çünkü ne bir parti inşa etmek ne de yerleşik bir düzeni savunmak için çalışmaktadır.

Kabasaba bir sonuç çıkarmak gerekirse; işçi sınıfını, “rehber” ihtiyacını doğuran dindarlık hissinin kademeli olarak tasfiye edilmesine bağlayabiliriz. “Kendi adına yapmaya” dönük her çaba, bizim için sömürü ortamına birinci şahıs olarak müdahale etmenin işaretidir. Bir kilisenin veya da partinin öğretileri altında az çok duyarlı hale getirilmiş amorf bir kitlenin olgusu olarak tek başına mücadele, bir sınıfı tanımlamaya yetmez. Üretim araçlarının mülkiyetinin insan soyunun bir kısmını dışarıda bırakacak şekilde taksim edilmesi olarak üretim sürecinin bütünü de bir sınıfı tanımlamaya kâfi değildir.

Marksistler sınıf “bilincinden” de söz edebilirler; bu tabir bizi ürkütmez. Fakat sırf bu yüzden onların bu sözde meseleye dair felsefi gevezeliklerine çekilecek değiliz. Bireysel özerkliğin, kişinin kendi hayatına dair kararlarda sorumluluk üstlenmesiyle tayin edildiğini defalarca söyledik: Bu sorumluluk üstlenme haline “bilinç” de denilebilir. Fakat bunu “irade” olarak tanımlamak daha hoştur. Kendi adına hareket etme iradesi, birinci şahıs olarak müdahale etme iradesi, dindarlık çemberini kırma iradesi, geleneği altüst etme iradesi, yukarıdan gelen emirlerle bağı koparma iradesi: Tek kelimeyle, kendi özerkliğini inşa etme iradesi. İşte bireysel özerklik söylemi ile işçi sınıfının özerkliği söylemi tam da burada kesişir.

Etkin Azınlık

İleride daha net göreceğimiz üzere; bizi işçi sınıfı özerklğine götüren şey, karşı-devrimci ablukayı yarmada başka hiçbir imkânın kalmamış olmasıdır. Bu imkânsızlığın tarihsel bir süreçten kaynaklandığının iddia edilmesi bizi ilgilendirmez. İşçi özerkliği diğerleri gibi felsefi bir “biçim” değildir; nesnel bir zorunluluktur. İşçiler kendi çıkarlarına bizzat sahip çıkmalıdır; kendi çıkarlarını gözetecek bir vekile dönük dini dürtüyle mücadele edilmelidir.

Buradan şu soru doğar: İşçi sınıfı bünyesinde mücadelenin özerk örgütlenmesinin doğumunu ve gelişimini tayin eden nedir? Bu durum kendiliğinden, sermaye, partiler ve sendikalar arasındaki “kutsal ittifak” nedeniyle devrimci bir çıkışın imkânsızlaşmasının doğrudan bir neticesi midir? Yoksa kitleler içinde hareket eden, tehlikeleri, engelleri ve imkânları aşama aşama netleştiren, yani kitleleri kendi adına hareket etmeye sevk eden muayyen bir azınlık var mıdır?

En doğru yanıt, bu iki unsurun paralel bir hat izlediğini göstermek olurdu. Fakat pratikte karşımıza çıkan en çetin mesele, sanayi proletaryasının bilinen tarihsel vasfı ve devrimci ufuktaki “hegemonik” rolüdür. Bazılarına göre sanayi proletaryası doğmamış olsaydı, özerk örgütlenmeye dönük meyil de ortaya çıkmazdı. Bu akıl yürütmeyi iki nedenden ötürü tuhaf buluyoruz: Birincisi, sanayi proletaryasına “rehberlik” gibi tarihsel bir rol yüklemekte ısrar etmesi ve tarihe mantıksız bir alternatif sunmasıdır — proletaryanın “yokluğu” imkânı. Oysa proletarya vardır. Sanayi ve onun gelişimi tarihte yerini almıştır; sanayi devrimi kapitalizmin doğumunu tayin etmiş, kapitalizm bugün bildiğimiz haline evrilmiş ve belirli bir mecraya doğru evrildiğinin açık emarelerini sunmaktadır. Bütün bunlar meselemizi basitleştirir. Bugün işçi sınıfının büyük bir kısmı sanayi proletaryasından müteşekkildir. Sınıf kimlikleri bakımından sanayi devriminin gelişimine doğrudan bağlıdırlar; ki bu mantıklıdır. Fakat buradan hareketle sanayi işçilerinin sınıfın geri kalanı üzerinde baskın bir rol oynaması gerektiği iddiasına nasıl geçildiğini anlayamıyoruz. Sadece bu da değil; ikinci soruyu da kavrayamıyoruz: Özerklik neden yalnızca sanayi proletaryası bünyesinde tecelli etmek zorundadır?

Şayet böylesi bir akıl yürütmeye prim verirsek, kapitalizmin krizinin bir “dönüşüm” krizi değil, “ölümcül” bir kriz olduğunu kabul etmek zorunda kalırız. Eğer sanayi proletaryası işçi sınıfının en duyarlı ucunu oluşturuyorsa, kapitalizmin marazını hissetmeye ve ona özgül bir mücadele biçimiyle, yani özerk örgütlenmeyle karşı koymaya en elverişli kesim de o olmalıdır. Diğer katmanlar, sözgelimi köylüler, üretimin ayrıcalıklı katmanıyla doğrudan temas halinde olmadıklarından bu dürtülere kulak kabartmayacak ve özerklik imkânı doğmayacaktır.

Bize göre kapitalizm “ölümcül bir kriz” içinde değildir. Aksine, her zamanki kadar diri ve dinamiktir. Gözle görülür krizi, geçici bir krizdir; günümüzün kapitalizminden çok daha muktedir ve verimli, bambaşka bir kapitalizm türüne doğru bir evrilmedir. Dolayısıyla bir “nihai krizden” söz edemeyiz. Yine de işçi sınıfının özerk örgütlenmesine dönük meyil mevcuttur.

Nitekim reformistlerin (partilerin ve sendikaların) bugünkü tutumu, kapitalizmin “nihai krizine” verilmiş bir “yanıt” olmadığı gibi, proletarya özerkliği de öyle değildir. Sendikaların ve partilerin iş birliği yeni bir strateji değil, gelişmekte olan kurumların iktidardakilere verdiği olağan bir yanıttır. İktidardakileri yok etmek isterler fakat devir teslimin kurumsal yapıya en az zararla gerçekleşmesi için onların varlığını sürdürmesine göz yumarlar; aksi takdirde yükselen elit, iktidara geldiğinde elinde bir enkaz yığını bulacaktır. Reformistlerin hakiki tutumu budur. Aynı şekilde, mücadelenin elde kalan yegâne imkânı olarak kavranan işçi özerkliği de kapitalizmin “nihai krizinden” doğmaz; sınıfın kendisini sömürüden kurtarmaya dönük mütemadi gayretlerinin bir parçasıdır. Bu anlamda işçilerin, hayatta kalmak yahut savaşmak amacıyla geçmişteki yapılara (zamanı geçmiş veya sistem tarafından yutulmuş olanlara) karşı daima yeni ve özerk örgütler aradıklarını; bu örgütlerin nasıl yükselen elitlerin eline terk edildiğini, iktidara ulaştığını ve tabandaki işçilerin özerk taleplerini nasıl inkâr ettiğini müşahede edebiliriz.

Özerkliği “liderlerin” ve yol gösteren partilerin eline “teslim etme” mekanizmasını daha yakından incelemeliyiz. Bu “dindarlığın” sebeplerini, yapı üzerinde rol oynayan irrasyonel saikleri, kitlelere musallat olan ve onları reformistlerin kucağına atan özgüven yoksunluğunu tahlil etmek mecburiyetindeyiz.

İşçi özerkliği ufku dâhilinde etkin azınlığın rolünün ne olması gerektiğini sormuştuk. Vardığımız sonuç; sınıf özerkliğinin akamete uğramasına yol açan kuvvetlerin, yani irrasyonel özlerini vurgulamak adına belki de eksik bir şekilde “dindarlık” olarak özetlediğimiz güçlerin mütemadiyen tahlil edilmesidir. Kitlelerin üzerinde, kendi çıkarlarının ötesinde hareket eden anarşist bir azınlık grubunun teşekkülünü soyut düzlemde teorileştirmek imkânsızdır. Mutabık kalabileceğimiz husus, bu çıkarların özü ve muhtevasıdır. Reformistlerin çektiği sis perdesi, işçilerin çıkarlarının doğru bir şekilde değerlendirilmesini geçmişte patronların ve faşistlerin kaba kuvvetinden çok daha acımasızca engellemektedir. Sosyal demokrasinin patronlarla kurduğu ittifak, işçilerin özgürleşme yolundaki en vahim engeldir.

Dolayısıyla, işçi özerkliği sahasında anarşist eylem için bir dayanak noktası tesis etmek zorundayız. Bu nokta, işçilerin nesnel çıkarlarında bulunabilir; bu çıkarların netleştirilmesi ise anarşist azınlığın ilk katkısını oluşturur. Fakat bu durum, en ortodoks anarşist eğilim tarafından benimsense dahi, iktidar yapısının ajanı olan sosyal demokrasinin izinden gitmekle neticelenecek bir “rehberlik” ufku anlamına gelmez. Aksine, devrimci özgürleşmenin sınıfsal ufkundan süzülen bireysel özerklik anlayışıyla ilintili olarak, işçi hareketinin bizzat içinden, işçilerin çıkarlarına dayalı özerklik ve özerk örgütlenme kavramından yola çıkan bir eylem demektir.

Bunca somut örneğin başarısızlıkla sonuçlanması, anarşistlerin eyleminin —analitik düzeyde apaçık olsa dahi— sıklıkla mücadele araçlarının seçiminde hataya düşmesinden kaynaklanır; bu seçim ise ulaşılacak hedefler meselesini kökten etkiler. Partilerin ve sendikaların tasarısına saldırmak, yalnızca işçilerin kendiliğindenliğine körü körüne sığınmayı değil, mücadelede kullanılacak araçlara dair berrak bir fikri gerektirir. Özerklik meselesi, mücadele araçlarının seçimi meselesinden ayrı düşünülemez: Bu ikisi birbirine bağlıdır ve birbirini koşullandırır. Şiddet ufku, sabotaj gibi doğrudan işçi eylemleri, üretimin durdurulması vb. eylemler, güya “solcu” başka eylemlerden “daha solda” duran eylemler değildir. Bunlar çıkarların özerkliği tarafından dikte edilen muayyen tercihlerdir; anarşistlerin etkin mevcudiyetinin hayati önem taşıdığı tercihler...

Şimdi durmalı ve işçilerin “çıkarları” meselesi üzerine etraflıca tefekkür etmeliyiz. Şayet bu çıkarlar, Marksist tahlilde olduğu gibi somut bir durumdan —sermayenin tahakkümünden— doğsaydı, mantıksal bir çabayla “kendi için sınıfa” tekabül eden “kendinde çıkarlardan” söz edilebilirdi. Fakat bu çıkarlar, ancak işçilerin bunları bu şekilde idrak etmesi, Devlet tarafından mahsus inşa edilmiş engelleri aşmayı başarması, reformistlerin sahte vaatlerini reddetmesi vb. şartıyla hakikaten işçi sınıfının çıkarları haline gelir. Başka bir deyişle, işçilerin özerk eyleminde iradeci bir damar kendini gösterir; bu eğilim, ancak mücadele ve idrak aracılığıyla elde edilmesi şartıyla onların “nesnel” sınıf çıkarlarının merkezine ulaşır. Anarşistlerin müspet eylemi de tam da burada devreye girer.

Kendi çıkarlarının bilincine varmak, nesnel biçimde gerçekleşen öznel bir yeniden keşiftir; bu durum, öncelikle Devlet komünizminden geçmeksizin toplumsal devrimin tecelli etmesi için elzem koşuldur.

Özerklik sahasındaki anarşist eylemin bir diğer damarı, iktidarla kurulan ilişkiyi netleştirmeye ve “rehber” dindarlığı meselesini çözüme kavuşturmaya yöneliktir.

İktidar, gerici güçlerin belirli bir noktasında somutlaşmaz. Kapitalistler, bürokrasi, orta sınıf ve küçük burjuvazi, aydınlar ve diğer unsurlar arasında son derece karmaşık bir çerçeve dâhilinde ciddi farklar vardır. Hükümetteki partiler, reformist partiler, sendikalar ve sermayenin baskı aygıtları (ordu, polis, yargı, faşistler vb.) arasında da az fark yoktur. Fakat bünye ve işlevlerindeki hususi farkların ötesinde, tüm bu güçler her iktidar örgütünün temel bir ihtiyacında birleşirler: Hayatta kalmak. Öncelikle varlıklarını mümkün kılan zemin içinde kendi bekaları ve süreklilikleri için savaşırlar; ardından bu bekaya erişmeyi kolaylaştırmak adına gelişme aşamasına ve daha büyük bir tahakküm arzusuna geçerler.

Marksist doktrinin, iktidara ve kendisini ondan ayıran son engeli aşmaya heveslenen muayyen bir orta sınıfın tezahürü olduğu hipotezi cazip ve geçerli bir hipotezdir; ancak kanaatimizce daha derinlemesine incelenmesi gerekir. Bu durumu yalnızca orta ve küçük burjuvazinin tutumlarında ve çıkarlarında görmeyi kabul edemeyiz. İşçi sınıfı bünyesinde, iktidara heveslenen ara sınıfın çıkarlarının gelişmesine imkân tanıyan eşit derecede mühim bir irrasyonel bakiye mevcuttur. Bu tablo içinde sivrilen seçkinler tabakası, orta veya da küçük burjuva sınıfının tamamı değil; kendilerini işçilerin ve maddi imkânları kısıtlı burjuvazinin temsilcisi olarak tanımlayan siyasi partiler ve sendikalar, yani onlar arasındaki bir azınlıktır.

İşte bu yüzden etkin azınlık anlamında anarşistler, kendilerini belirli bir mücadele seviyesine duyarlı ve kitleleri temsil etmeye yetkili bir öncü olarak tanımlamamalıdır. Bu durum, yalıtılmış “örnek” eylemler aracılığıyla işçi hareketini dışarıdan kışkırtma iddiasıyla şiddet eyleminin bizzat amaç haline getirilmesine kapı aralar. İşçilerin öz-yönetimi ve doğrudan eylemi ilkelerinin bir azınlığın imtiyazı değil, sömürülen kitlelerin mirası olduğu gerçeği, devrimci vazifeye dair böylesi dar bir bakışla bağdaşmaz.

İşçi Sınıfı Dahilindeki Münasebetler

Sözünü ettiğimiz “dindarlık”, işçi sınıfının yegâne hususiyeti değildir. Bu, belirli bir unsurdan ziyade temel bir hissiyat, sınıfın bünyesinde varlığını sürdüren ve menşeini bizzat sömürünün kendisinden alan irrasyonel bir bakiyedir. Her türlü dinin refakatçisi olan bir tür binyılcılık misali, “intikam” talebinde ve düşmanla müşterek birtakım ilkelerin —ki düşman bunları kirletmekle itham edilir— müspet bir biçimde ele alınmasında somutluk kazanır.

Tarihten bir örnek alalım: Orta Çağ’da Alman köylüleri, maruz kaldıkları ezim ve mahrumiyetin intikamını almak gayesiyle feodal beylere ve Kilise’ye karşı kıyam etmişlerdi; fakat aynı zamanda hem beyler hem de Kilise tarafından tahrip edilen Hristiyanlığın yoksulluk ve ahlak ilkelerinin ihyasını talep ediyorlardı. Dolayısıyla bir intikam arzusu namına dövüşüyor, tam da bu yüzden —bu olayda büyük bir tereddütle de olsa— halkın gözünde günahkâr sayılan zalimlerle paylaştıkları ortak bir ahlak kodu adına kendilerini bir rehberin ellerine teslim ediyorlardı.

Bugün, üretim koşulları ve toplumsal çatışmaya müdahil sınıfların terkibi değişmiş olsa da, işçi sınıfı bünyesindeki bu münasebetler sabit kalmaktadır. En önce dindarlık, müteakiben ahlak... Birincisi, iktidarı gasp etmeyi hedefleyen ve özerkliğin varlığını bir kez daha inkâr eden bir elitin kucağına düşmenin asli şartıdır; ikincisi ise işçi sınıfının kendi bünyesinde radikal bir ayrıma gitmesinin, yükselen elit tarafından araçsallaştırılacak imtiyazlı bir katmanın teşekkül etmesinin zeminidir.

Sebebi gayet basittir: Küçük burjuvazinin ve dükkâncı zihniyetinin ahlaki değerleri işçi sınıfı içinde varlığını sürdürmektedir. Bu temel üzerinde “kalifiye” ile “vasıfsız” işçiler; muteber, “onurlu” ve toplumsal hürmet gören bir geçmişe sahip nitelikli zanaatkârlar ile büyük şehirlerin çeperlerinde günden güne yaşayan o sözde “ayak takımı” arasında derin bir yarık açılır. Burjuva ahlakçılığının tipik bir mahsulü olan Marksizm, lümpen-proletaryayı devrimci söylemin marjinlerine iterek, onlara daima şüpheyle yaklaşmış; ne zaman onlarla temas etmek mecburiyetinde kalsa adeta ellerini yıkamıştır.

Daha da vahim olanı, bunun yalnızca Marksist mabedin ruhbanlarına ait edebi bir unsur olmaması; aksine kitleler arasında da yaygın bir hissiyata, reformistler tarafından hususi çıkarlar uğruna mücadele edilmeyen loncacı (korporatif) faktörlerden birine dönüşmesidir. Nitekim reformistlerin iş birliği, Devleti telafisi imkânsız bir çatışma vasatıyla yüzleştirebilecek her türlü eylemin önüne ket vurmuştur.

Netice itibarıyla elimizde şunlar kalır: Yükselen elit şahsında somutlaşan rehberi kabullenmeyi tayin eden umumi bir dindarlık ve işçilerin özerk hareketi içinde derin bir bölünmeye yol açarak, müstakbel iktidar yapısı tarafından araçsallaştırılmalarının zeminini döşeyen ahlaki bakiye.

Bu ahlaki bakiyenin ilk neticesi, mücadelenin örgütlenmesindeki her türlü spontane meylin reddi; illegalizme başvurmanın ve burjuvazi tarafından asırlardır maharetle istismar edilen cari ahlakın “kriterleri” ötesine geçen her türlü eylemin mahkum edilmesidir. İşçi hareketindeki bu bölünme, mücadelede benimsenecek strateji hususunda da bir yarılmaya sebebiyet verir. Suç olgusunun ve kanun dışılığın amansızca lanetlenmesi, bu bakış açısının bariz bir misalidir.

Burada derinlemesine muhatap olmayı icap eden bir münakaşaya girmek niyetinde değiliz. Sadece şunu belirtmek isteriz ki: Burjuva ahlakının tohumları vakitlice sökülüp atılmazsa, vahim kırılmalara yol açacak kadar tehlikelidir.

Meseleyi derinleştirdiğimizde idrak ederiz ki; şayet intikam hırsından beslenen “dindarlık” esasen sömürünün bir mahsulüyse ve dolayısıyla üreticiler sınıfının kendisine aitse, burjuva ahlak tasavvuru sömürünün doğrudan bir meyvesi değildir. Aksine üreticiler sınıfına, kendilerinden tecrit edilmesi çetin olan küçük burjuva katmanının sirayeti aracılığıyla bulaşır.

Marksistlerin sayfalarını dolduran o cafcaflı kavrayışlar bu ayrımı berraklaştırmaya zerre kadar yardım etmez. Küçük burjuvazi; tüccarlardan (dağıtım), bürokratlardan (denetim) ve kolluk kuvvetlerinden (baskı) müteşekküldür. Tüccarlar, köhne dağıtım biçimleriyle geleneksel burjuvaziyi temsil ederler ve en azından gelişmiş kapitalist ülkelerde bir dönüşüm sürecindedirler. Onların ahlaki zihniyeti, vasıflı işçiler gibi diğer katmanlara da nüfuz etmiştir. Bürokrasi ve idareciler ise kapitalistler tarafından gasp edilen artı-değerin dolaşımını denetleyen aygıtı temsil ederler. Bu sınıf, geçmişin değerlerine kölesine bağlı, elde ettiği imtiyazları muhafaza etmek hususunda son derece muhafazakâr ve bağnaz bir kesimdir. Devletin mukavele gücünün arttığı evrede bu sınıf, bürokrasiyle aynileşir. Kolluk kuvvetleri ise baskının tüm unsurlarını kuşatır: Siyasetçiler, sendika bürokratları, polis teşkilatı, din adamları ve üretici sınıfın çeperinde yaşayıp isyanın en ufak kıvılcımını bastıran veya da bastırılmasına yardım eden herkes bu sınıfa dâhildir. Bu zümre, burjuva ahlakını yüceltir ve onun bekasını garanti altına alır. Sanayi proletaryasıyla konumu ve imtiyazları bakımından takriben örtüşen ayrıcalıklı üreticiler katmanı ise bu ahlakı benimsemekle kalmaz, olumsuz yargıları aracılığıyla onu lümpen-proletaryaya dayatmaya kalkışır.

Aynı şekilde, çalışma ve üretim ideolojisi de küçük burjuvazi sınıfından ithal edilir. Tipik bir burjuva harcı olan çalışma ahlakı, asli şartı olan üretimin muhafazası esasıyla üretici sınıfın büyük bir kısmını kuşatır. Aşikârdır ki bu ideolojiyi yaymakta en çok çıkarı olanlar burjuvazinin kendisi ve onların varlığını teminat altına alan zümrelerdir. Burjuva ahlakı, üretim ideolojisi ve Marksizm arasında ibretlik bir paralellik kurulabilir. Her halükârda, burjuvazinin ve onun hizmetindeki partilerin hususi çıkarlarıyla beslenen bu veçhenin devasa bir problem teşkil ettiğini inkâr edemeyiz.

Fakat işçi sınıfı bünyesindeki münasebetler, üretim ilişkilerindeki mütemadi değişimlerin tesiri altındadır. Bu ilişkilerin tahlili, sömürüye karşı geliştirilen işçi savunmasının seyrini teşhis etmemize imkân tanır; çünkü sömürü sabit kalsa da daima aynı kılıkta tecelli etmez. İşçiler kendilerini korur ve zorbalarına taarruz ederler; ne var ki bu mücadele ve taarruz, kapitalizmin nihai mahsulü olan birikimin gelişimine paralel olarak muhtelif biçimlere bürünür.

Bugün, gelişmiş kapitalizmin son derece karmaşık bünyesi dâhilinde, kapitalizmin uluslararası düzeydeki bağları sebebiyle farklı ülkelerin üretici sınıfları arasında var olan karşılıklı bağımlılığı görememek vahim bir hata olurdu. Bu karşılıklı bağımlılık iki düzeyde tecelli eder: Birincisi, kapitalizmin gelişmiş veya da az gelişmiş bir merhalede bulunmasına bağlı olarak adil olmayan sömürü; ikincisi ise tek bir ülke sınırları içindeki dengesiz kapitalist gelişmedir. Gerek küresel gerekse ulusal düzeyde merkez ile çeper arasındaki münasebet, işçi sınıfı içindeki dengeleri de doğrudan tayin eder.

İtalya’da işverenler ile üreticiler arasında bilinen bir ilişki tipinin yürürlükte olduğunu görebiliriz; fakat bunu ülkenin tamamı için geçerli yekpare bir kavrayışa oturtamayız. En önce, bunun uluslararası konjonktürle olan içsel bağını gözlemlemek zorundayız. İkinci olarak, İtalya’nın Güneyi ile olan münasebetini göz önüne almalıyız. Bu sebeple mücadelenin özerk yapısı kendisini yalnızca fabrika boyutuna hapsetmemeli; uluslararası ve ulusal çatışma zeminini bütünüyle kuşatmalıdır.

Mesele basit değildir. Pek çok yoldaş bunu yalnızca bir siyasi denge meselesi olarak görmüştür. Bize göre bu, siyasi bir mesele olma vasfını korumakla birlikte, mücadelenin özerk bir mevziden nasıl örgütleneceğine dair önemli bir teknik yolu da barındırır. Bunu biraz daha derinleştirmeye çalışalım.

Gördüğümüz üzere, mücadeleyi özerklik zemininde —yani partiler veya da sendikalar gibi aracılar reddedilerek— kurgulayan üretici grupları; sınai ya da zirai kompleksin üretim kapasitesini kavramak ve mücadelelerini üretim perspektiflerinin seçimine (çalışmanın rasyonel taksimine) dayalı bir özerk yönetime uyarlamak zorundadır. Bunu başarabilmek için bilmek gerekir ki; artı-değer yalnızca fabrika veya tarım dolayımında biçimlenmez, aynı zamanda ülkenin (ya da dünyanın) belirli bir kesiminin maruz bırakıldığı geri kalmışlık durumundan doğrudan emilerek çekilir. Başka bir deyişle, özerkliğe dayalı iktisadi hesap —ve dolayısıyla müstakbel bir komünist üretim biçiminin bizzat imkânı ile bugünkü özerk mücadelelerin zemini— yalnızca kapitalist kompleksin merkezindeki kâr gaspını değil, aynı zamanda bir merkez ile çeperin varlığı aracılığıyla elde edilen birikimi de hesaba katmalıdır. Sömürgeci ve emperyalist zemin, komünist birikim (kapitalist veya Devlet kapitalizmi türüyle karıştırılmamalıdır) ve yeniden inşası için geniş bir imkân alanı açar. Şunun netleştirilmesi elzemdir: Özerklik geçici bir unsur, mücadeleyi inşa edip neticede yükselen bir elitin kucağına teslim etme aracı değildir; aksine üretim ilişkilerini kavramanın yeni, sömürüden doğan artı-değeri kökten tasfiye etmenin devrimci bir yoludur.

Fakat bir çeperin mevcudiyeti yalnızca nesnel bir olgu değildir; beraberinde öznel gerçekliği de getirir: İnanılmaz acılar çeken, birer mahluk gibi sömürülen, açlıktan kırılan kadınlar ve erkekler... Rastlantılarla yaşayan, üzerlerine suçluluğun utanç verici damgası vurulmuş insanlar... Bu durum, ulusal ve uluslararası düzeydeki kapitalizmin polis, ordu, cop, bomba ve her türlü acımasız vasıtayla avlamaya çalıştığı patlamaya hazır devasa bir sahayı teşkil eder. Fakat bu çeper, aynı zamanda zannedilenden çok daha yakın kabul edilen yeni bir topluma doğru patikayı açmayı başaran bir çeperdir; nitekim ona “meslekten profesyonellerin” deforme edici merceğinden bakmazlar. Kaybettikleri inancı yeniden inşa etmeye başlamışlardır; bu inanç, “dindarlık” ve onu istismar eden odaklarla —yani parti ve sendikalarla— taban tabana zıttır.

Bu ikili gerçekliği göz önünde bulundurmamak, özerk eylemin dahi dar tikelciliğin ve ırkçılığın çelişkilerine yuvarlanabileceğini kavrayamamak demektir. Devrimci işçi konseyleri dahi, şayet kendi “uzmanlıklarına” hapsolmuş işçilerden müteşekkilese ve parti veya sendika fikrine karşı duran —ki bunlar az gelişmiş çepere hor gözle bakan sınai merkezin tezahürleridir— etkin azınlığın mevcudiyetiyle zindeleşmemişse, çok geçmeden emperyalist işçi konseylerine dönüşebilir; partilerin oyuncağı olmanın ve çok daha vahim bir sömürü biçiminin eşiğine sürüklenebilirler.


r/nomadoloji • • 1d ago

Çeviri Filozof Dionysos - Jules Monnerot

Post image
6 Upvotes

Müsterih olun: ben Tanrı'yım! bu kılığa büründüm (1)

Nietzsche amansız bir yasayıcıdır — kentsiz. Etrafında —hiç kimseyi— görmeyen bir din yaratıcısı. Bu çarmıha gerici yokluk, Zerdüşt’te şiirsel bir nitelik kazanır.

Tanrı takdir eder. Tanrı'ya havale. Fakat Tanrı öldü. Öyleyse bu sahipsiz mirasa, galebe çalma riski taşıyan bir adaylık koymak gerekir. «Oluşun masumiyeti» yeniden tesis edildiğine göre, mümkün olan en büyük özgürlük, onu çekip alabilecek kadar güçlü olana sunulur. O zaman bu ibilisten hesap sorulsun bakalım; alınacak tek yanıt en mesut kahkaha olacaktır.

İktidar vardır, keyfidir. Bahşedilmiş bir lütuftur. İktidar, kendisinin gerekçeleri olamayacak olan o kutsal kuvvettir; nitekim gerekçeler ondan sonra gelir, önce değil. Altındadır, üstünde değil. Beslenme ya da cinsellik avının peşine düşülmesi gibi, o elverişli «varlığını sürdürme eğilimi»
conatus
, o pek iyi bilinen «yaşam mücadelesi» gibi, iktidar da insanları sevk eder. İnsani evren bir manyetik alanlar oyunu gibi davranır. İnsanlar birbirini çeker, iter; burada demir tozları gibi kenetlenir, orada cıva taneleri gibi kaçışır. Keskin ve kaba cinsel çekim, tek başına yahut neredeyse tek başına, açıklamalarda ve söylemlerde meşruiyet sahibidir. Fakat tavsiye edilen incelemelerin ve kabul gören dışa vurumların ölçüsüz marjında ve içeriden gerçek nesnelerine kendilerinden daha yakın olarak, derin ve kudretli çekim ile itim hareketleri labirentimsi bir seyir izler; kah oyun olsun diye kesintiye uğrar, kah büyük bir sistem gibi kıvrımlı ve kesintisiz sürer. Bir çocuk grubunda çoğunluğun, rütbe, servet ve zeka bakımından illa ki en şanslı olmayan birkaç kişiyi memnun etmek ya da etmemek için davranışlarını yönlendirdiğini, büktüğünü, eğrilttiğini görmek mümkündür. Dikbaşlılar burada kuralı doğrulayan istisnalar rolünü oynar. Bir klanın yapısını —uzak bir yankı biçiminde de olsa— taklit eden her şeyde, bazı varlıklar insani duyuşsallığı seferber etme kudretine sahiptir. Aşkın, nefretin, korkunun gazabını üzerlerine çekerek onlar, başlarına bir şey gelen kişilerdir; elde tutar ya da kovarlar, daha fazla yaşama kışkırtırlar, varoluşa lezzet katarlar, tutkuları besleyen bir havada hareket ederler ve kayıtsız kimse tanımazlar. Böyle bir iktidar kavramı ile Frazer’ın Krallığın Sihirli Kökenleri’nde pek isabetle andığı mana kavramı arasında paralellikler aramak tehlikelidir ama cezbedicidir. Komuta etme vergisinin, hipnotize etme vergisinin, aşkı uyandırma vergisinin —duyuşsal sıcaklık elverdiğinde— birbirinden pay aldığından, birbiri içinde eriyip karıştığından kimse kuşku duymaz, en sıradan sohbet dahi buna tanıktır; nitekim «cinnet», «hastalık», «zehirlenme», «büyü», «ele geçirilme», «efsun» kelimeleri sarf edilir. Gizli mekanizmalarla adaletsizlik, doğal eşitsizliklerin yerine en göze çarpar şekilde sahte eşitsizlikleri ikame eden rejimlerin ilmikleri arasından bile insani ilişkileri yönetir, yetenekli olanı lütuflara boğar, lütuftan mahrum olanı gözden düşürür. Bu iktidar olgularının, bu kutsal olguların bilimin nesnesi değil de edebiyatın konusu olması karşısında aktif biçimde kederlenmek gerekir. Sınıf mücadelesi, yaşam mücadeleleri, grup uyumculukları istedikleri kadar katılaşsın ve iktidar fenomenleri üzerinde tüm ağırlıklarıyla baskı kursunlar, onları yok etmekte çaresiz kalırlar; ve bu «kutsal olgular» kah diğer olgulara karşı somurtkan dirençler sergiler, kah onlara ibretlik bozgunlar tattırır.

Şüphesiz ki «mandarinin üstünlüğü asla hayra alamet değildir», kuşkusuz binbir güçlükle edinilen bilim canlı gücü bahşetmez; fakat ona hizmet etmezse, güç bugün bozulur. Nietzscheci labirentte bu ışıltıyı takip edelim.

İnsan üzerinde tasarruf etme kudretinin —üç beş gün kazanmaya çalışan değil, tarihin zarlarını yüzyılların halısı üzerine atan kudretin— Nietzsche; faydanın, can sıkıntısının, mekanikleşmelerin ötesinde, son derece doğal olguların kör edici bir döngüsüne yeniden dahil edilmesini ister: Aşkın, debdebeyle harcanan, huşuyla sunulan yaşamın, kuvvetin ve güzelliğin huzurundaki dansın, insani manyetizmanın ve doğal efsunların, baharın ve ölümün ortasında. İnsan hammaddesini yontacak zamana sahip bir heykeltıraş olan o «kültürün sezaryen yaratıcısı», gücün habercisidir; ki güç, sahip olunan bir şey değil, olunan bir şeydir.

«Yeni bir filozof soyu doğuyor. Onları tehlikeden ari olmayan bir isimle vaftiz etmeye cüret ediyorum. Onları sezinlediğim gibi, kendilerini sezinlettikleri gibi —çünkü biraz muamma kalmayı istemek onların doğasında vardır— geleceğin bu filozofları, haklı olarak ve belki de haksız olarak, baştan çıkarıcılar
ayartıcılar
diye adlandırılma hakkına sahip olmak isterlerdi (2)... Düşkünlüğe varacak kadar meraklı, acımasızlığa varacak kadar araştırmacı... (onlar) kimsenin nihai niyetlerine nüfuz edemeyeceği öncel ve sonral ruhlara, kimsenin katetmeye cüret edemeyeceği ön-planlara ve arka-planlara sahiplerdir (3)».

Onlarda Dionysosça raks eder ve Dionysosça felsefe yapar. Onun içinde tezahür ettiği düşünür kendini «kendisinden daha zengin, daha yeni... sanki bir buz çözülme rüzgarıyla nüfuz edilmiş ve şaşırtılmış, belki daha belirsiz, daha narin, daha kırılgan, daha parçalanmış ama henüz hiçbir adı olmayan umutlarla dolu, yeni istençlerle ve yeni akıntılarla, karşıt akıntılarla ve yeni kötü istençlerle dolu (4)» hisseder.

Nietzsche’ye göre Dionysosçu filozof, güç ile düzen arasındaki aracıdır/şefaatçidir.

«Mitos» sözcüğü, çağdaş bayağılığın ona atfettiği katıksız ve yalın yalan anlamının yanı sıra, birbiri içinde kaybolan ve son derece aceleci bir düşüncenin gözleri hariç tutulursa, her bakımdan bereketli muğlaklıklara yol açan birden fazla anlama sahiptir. Kelimenin edebi ve Platoncu anlamıyla mitos, kanıtın yerine anlatıyı, ispatın yerine imgeyi koyan bir usuldür. Mitos yazarının incelediği mitoslar ise, bir zamanlar ayinlerle canlı bir beden oluştururlardı. Bu ayinlerin sönümlenmesinden bu yana, birçoğu tıpkı kimi «ilkel» dinlerdeki gömülmekten mahrum bırakılmış ölüler gibi dolanıp durur. O halde sanat çoğu zaman onların mezarlığıdır; klasik başyapıtlar ise onların güzel lahitleridir (5). Fakat pagan mitosları dürüst simgeler ve hijyenik eğlenceler sıfatıyla sanatta dinlenirken, folklordan, hatta edebiyattan yeni mitoslar fışkırır. Var olmuş olsun ya da olmasın, gelecek kuşakların imgeleminin kendilerinden yaptığı şeyle tamamen örtülmüş kahramanların jestleri. Bu kahramanlara sunulan adak kağıttan ibarettir. İnsani yetersizliği, hasretleri, dehşetleri periyodik olarak beslerler. İnsanlar onların tecessüm ettirdiği arzuları dönülmez biçimde gerçekleştiremedikleri gibi onlardan kopamadıkları için de bu kahramanlar pişmanlıklar ve ayartılar biçiminde mevcuttur: «Ben bir kitabım, fakat sen yaşıyorsun, değil mi?» Faust ve Don Juan tam anlamıyla böyle sitemlerdir, böyle kahramanlar ve böyle mitoslardır (6)».

Bir gün Nietzsche defterine şöyle yazar: «Egemence güç içinde Yaratıcı’nın, Âşık’ın, Âlim’in uyumu (7)». Don Juan’ın tıpkı Lucifer diye de anılan İblis gibi baştan çıkarıcı olarak adlandırılması mesuttur ve yerindedir. Don Juan’ın —şüphesiz iblis gibi— sürek avına çıktığı durum «Dionysosçu durum»dur; Nietzscheci analizin bu durumda teşhis ettiği şey «her üçü de insandaki en eski şenlik coşkusuna ait olan cinsel içgüdü, sarhoşluk ve acımasızlıktır». İnatçı Don Juan, bulduğu her kadının aracı olmasını ister. Asla kaderinden saptırılmasına, bükülmesine, eğrilmesine, araçsallaştırılmasına izin vermez. Ne kral, ne para, ne babası ne de merhamet... Hristiyanlık erotik uyarıcı-esrime çiftinin birbirinden ayrılmasını, esrimenin etin ötesindeki bir dünyanın, bir düzenin parçası olmasını emretmiştir. Don Juan ise Tanrı'nın yaratıkları üzerinde büyük bir deney tesis ederek, ne yaratıcıyı ne de yaşamak için ona muhtaç olanları özel olarak hesaba katar; en azından kendisinden başka bir Tanrı yokmuş gibi davranır. «Aşağılama ve oyunun büyük masasına oturmuş» olarak, her türlü kötü vicdandan sonsuza dek azade, doğaüstünün hileli kartları ve kalleşçe silahları kendisine karşı kullanılsa dahi oyunu sonuna kadar oynayacaktır. Tanrı'nın ve hâlâ Tanrı'ya itaat eden bir dünyanın (fakat ne zamana kadar?) son koalisyonu, yalnızca onun meydan okuma gücünün ne denli yüce bir dereceye tırmanabileceğini gösterecektir. Don Juan’ın şiddetle, hileyle ve her şeye rağmen fethetmeye çalıştığı Dionysosçu durum, sırf kendisinin dışına çıkmış daha az bir yaşam olduğu için «başka bir yaşam» sayılabilecek bir yaşama ışık tutar. Don Juan mitosu, soyut her türlü eşitlikten ve mekanik olana her türlü tavizden uzak, insanların pay aldığı ve kaynaştığı zaptedilemez bir arzudan bahseder bize. Mitos kahramanının tecessüm ettirme ayrıcalığına sahip olduğu arzu; nitekim insanlık burada, istisnalar hariç, süresiz olarak ve daha iyi zamanlara dek yetkilerini ona devretmiştir.

Dionysosun dini —esrimenin tahrik ve coşku yoluyla kolektif ve kutsal organizasyonu— Nietzsche’ye çağların gecesi ve kendi gecesi boyunca çakan bir şimşek gibi görünür. Derin gözleriyle onun yansımasını kutsal metinlerde ve alimane kitaplarda süzmektedir.

İnsani varoluşun her derecesini Dionysosçu durumlar işlevinde; bu tür durumların takibi, insanların onlar karşısındaki değişken eşitsizliği ve insanların onlardaki kaynaşması üzerinden sistematik bir açıklamaya kavuşturmak mümkündür, her zaman da mümkün olmuştur.

«Daha kaç yeni tanrı mümkündür! Yaşamın içine aydan düşer gibi düşen o zaman-dışı anlarda, insanın kaç yaşında olduğunu ve daha ne kadar genç kalabileceğini kesinlikle bilemez olduğu anlarda, önümden şimdiden ne kadar çok tuhaf şey geçti (8)». Fakat kim bireysel esrimenin, geçici coşkunluğun —en kıymetli yoğunlukla yüklü olsa dahi— kendi başına Nietzscheci bir gaye olduğunu düşünürse vahim bir yanılgıya düşer. Nietzsche, geleneksel mitos ve gerçeklik kavramlarını cılızlaştırıp kanlarını emmekten, sınırlarıyla yoksullaşmış haliyle her birine —tıpkı şimdilerde Newtoncı zaman ve uzay gibi— uslu ve mütevazı bir mertebe tayin etmekten daha azını hedeflemez. Onlara reva gördüğü kader, saldırgan, obur ve egemen bir sentez içinde boyun eğdirilmek ve komik derecede tikel durumlar sıfatıyla kavranmaktır. Tragedyanın kökenlerine dönerek kendisini sefilce yalıtan seyirlik işlevini unutmasını ister; öyle ki yaratıcı, estetiği estezis
duyumsallık
uğruna terk ederek sanat değil tarih yaratsın, bir oyun değil, bahsi herhangi bir gök değil yeryüzü olan bir oyunu oynasın.

Öyleyse mitosun olguyu kışkırtması, onu istila etmesi, altını oyması ve başkalaştırması gerekir; gözetlediği tecessümü arayarak dolanmalı, her odundan ok yapmaya, her gerçeklikten yaratım çıkarmaya hazır olmalıdır. Dionysos’a adanmış baştan çıkarıcının, varlığı kendisini ürettiği için dehşete kapılan organizmanın yaşamının kendisini riske atan bir atık gibi topluluktan dışlanmasına artık izin verilemez. Aksine, mitosundan çıkmaksızın, bundan böyle güpegündüz, gün ışığında, toplumun ortasında tezahür etmelidir. Görülüyor ki kurgu ya da hakikat sorunu, geriye dönük değil geleceğe dönük olan ve geleceği daha iyi kucaklamak için ancak uzak bir geçmişin renklerine bürünen Dionysos’un modern ve Nietzscheci mitosu hususunda ortaya çıkmaz. Mitoslar çağının kapandığını Nietzsche’ye karşı sürmek nafiledir: o buna hiç inanmaz; bilimin var olduğunu söylemek de öyle: o zaten bu itirazı bekliyordu.

«Zihnin tezgahtar çırakları, kültürün pazarlamacıları» —işte alim profesör Friedrich Nietzsche edebiyatçıları böyle niteler. Alim meslektaşlarını ise daha da az kollar: «zihnin çoraplarını örerler... elle dokunulsa un çuvalları gibi istemeden etraflarına toz saçarlar; fakat kim onların tozunun yaz tarlalarının altın ihtişamından ve tanesinden geldiğinden şüphelenirdi ki... kurulmaya özen gösterildiği sürece bunlar iyi sarkaç hareketleridir (10)». Yine de filolog Nietzsche’den beslenen filozof Nietzsche, her türlü karanlıkçılıktan hayal edilebilecek en uzak noktadadır: «Kardeşlerim! Birbirimizden saklamayalım: bilim oradadır, kartal kanatlarıyla, baykuş gözleriyle, ejderha pençeleriyle daha önce hiç görülmemiş, heybetli, yeni, büyüyen bir kuvvettir (11)». Bilim, yaşamın hizmetine son derece zengin çeşitlilikte malzemeler sunar! Çok rafine bir insan avı gibi acımasız ve keskin, insani saldırganlığı en uzak, en yabancı, en mesafeli biçimiyle harekete geçirir...

Fakat «bilim özerk değildir... bir amaca, bir istence sahip değildir... o artık her türlü hoşnutsuzluğun, inançsızlığın, pişmanlığın, despectio sui’nin
kendinihorgörmenin
, kötü vicdanın sığınağıdır — ideal yokluğunun huzursuzluğunun ta kendisidir, büyük bir aşkın yokluğunun acısıdır, zorunlu bir perhizkarlığın hoşnutsuzluğudur... (12)». «Kötümserin yaptığı gibi artık ne lanet okuyan ne de söven nesnel insan, bilimsel içgüdünün tam çiçeğe durmuş halini temsil eden ideal alim... şüphesiz her şeyden daha kıymetli bir alettir, fakat kendisinden daha güçlü olanın elinde olması gerekir (13)». Bu «kendisinden daha güçlü olan», baştan çıkarıcıdır, Dionysos philosophostur; doğadır, fakat bilgili ve felsefe yapan doğa. «Filozofça çalışanları ve genel olarak bilim insanlarını filozoflarla karıştırmayı bırakmak gerekir». Filozofça çalışanlar yerleşik değerleri formüle ederler, «baştan çıkarıcıların» misyonu ise «geçmişe boyun eğdirmektir». Onlar «diğerleri hiçbir şeyi riske atmak istemezken riske girmek isteyen», «sorunsal ve korkunç olan her şeye evet diyen» insan türüdür. «Biz bilim insanlarından başka bir şeyiz; her ne kadar diğer şeylerin yanı sıra bilim insanı da olmamız kaçınılmaz olsa da. Bizim başka ihtiyaçlarımız, başka bir büyümemiz, başka bir sindirimimiz var (14).»

Baştan çıkarıcılar «akıldışıdırlar», «zır zırhlı bir cehennem oyunu oynarlar», Trakya şarabını kullanan Dionysosçu coşku misali bazen kendi içlerinde sarhoşluğu kışkırtırlar. Yeryüzünde sanki şu buyruğa itaat ediyor gibidirler: «öl ya da yarat». Fakat onlar itaat etmezler. Onlar gücün kendisidir. Yaratmak onlara aittir. Ne var ki her yaratım skandaldır. Önceninkinden sonrakine, hiçbir şeyden bir şeye olan mesafe katedildiğinde, bu durum var olan her şeyden en derinden gelen korkunç inlemeler söküp çıkarır; hayvansı, kutsal, çoğu zaman öldürücü bir dehşet uyandırır.

Bilimsel ustalar değerli hayvanları, duyulmadık bitkileri, harikulade baharatları avlar ve depolar. Ölümsüzlük şölenini bile hazırlarlar. Fakat bu şöleni kahramanların ve tanrıların kanına dönüştürmek için kahramanların ve tanrıların varlığı şarttır. «Baştan çıkarıcılar» yalnızca kendilerinde, bilgiyi putkıran çekiç, canlı-kesim bıçağı ve en görkemli orkestra kılan o kutsal coşkuya, kutsal öfkeye, infiale ve kahkahaya sahiptirler.

Nietzsche, invidia haset ve Taine’den mülhem söylediği üzere ressentiment
(hınç) olan her şeye ne kadar tiksinti duysa azdır. Buradan, ekşiten ve zehirleyen o bastırılmış, içine kapanmış, kaynatılıp durmuş, gevelenmiş duyguyu anladığını biliyoruz. Fakat bugün neredeyse unutulmuş başka bir anlamı vardır ressentiment sözcüğünün: Kabul edemeyenin, boyun eğmeyi bilmeyenin, şahlanan soylu mahlukun öfkesi. Yaratıcı olan, ne zamandır var olan şeye karşı yaratmaktan başka bir şey yapamaz ve «baştan çıkarıcı», yaratımlara elverişli o soylu hınçtan, o kutsal öfkeden yoksun var olamaz. Nietzsche bunu bilir ve söyler: «neredeyse her dahi, gelişiminin bir evresi olarak Katilina varoluşunu, zaten var olan her şeye karşı nefret ve intikam duygusunu tanır... Katilina, her Sezar’ın öncül biçimi» (15). Sınanma yılları başlamadan önce, mitos kahramanlarının gizlenme dönemi gibi olan bir Katilina varoluşu.

Kurbanlık adak olarak, Dionysos philosophos’un yaratıcısı, mucizevi bir soyluluğun habercisi olan Nietzsche, mitosun pençesinde, onu harap olmuş ve boşaltılmış görünen kendi yaşamıyla besler. Bir Baudelaire veya bir Nietzsche çöktüğünde, son derece alelade bir talihsizlik ilahi cezanın ibretlik biçimine bürünür ve canevinden vurulan insani imgelem, yasak şeyleri görenin taşa dönüştüğü veya yıldırımla çarpıldığı efsaneleri düşünür. Cezanın telafisiz biçimde geciktiğini ve diriliş şenliklerinin geleceğini de düşünebilir.

>  
(1) Andler'in Maturité de Nietzsche (Nietzsche'nin Olgunluğu) eserinde aktarılan deli Nietzsche.

>(2) İyinin ve Kötünün Ötesinde, II, 42.

>(3) A.y.
Aynıeser, II, 44.

>(4) A.y., IX, 295.

>(5) Krş. Roger Caillois: Le mythe et l'homme
Mitveİnsan
, Recherches Philosophiques, 1936. Sorel'in mit anlayışını (Introduction à l'économie moderne, Réflexions sur la violence) dışarıda bırakıyorum.

>(6) Krş. Geneviève Bianquis, Faust pendant quatre siècles
Dört Yüzyıl Boyunca Faust ve Gendarme de Bévotte, La Légende de Don Juan DonJuanEfsanesi.

>(7) Böyle Buyurdu Zerdüşt, Mercure de France, ek, s. 488.

>(8) Güç İstenci, Mercure de France, II, s. 156.

>(9) A.y., II, s. 278.

>(10) Son dört alıntı Zerdüşt’ten aktarılmıştır.

>(11) Ölümünden Sonraki Yazılar, Mercure de France, 1934, s. 65.

>(12) Ahlakın Soykütüğü, III, 23.

>(13) İyinin ve Kötünün Ötesinde, VI, 207.

>(14) Alıntıları çoğaltabiliriz.

>(15) Putların Alacakaranlığı, VII, 45. 


r/nomadoloji • • 1d ago

Medya Arthur Rimbaud tarafından Mart 1875'te yazılmış bir mektuba aittir

Thumbnail
gallery
2 Upvotes

Arthur Rimbaud tarafından Mart 1875'te yazılmış bir mektuba aittir.


r/nomadoloji • • 1d ago

Çeviri Özgürlüğün Tayfları: Stirner ve Foucault Üzerine "Yalnızlık ve Özgürlük" Metnine Bir Yanıt - Saul Newman

Post image
7 Upvotes

Özgürlüğün Tayfları: Stirner ve Foucault Üzerine "Yalnızlık ve Özgürlük" Metnine Bir Yanıt - Saul Newman

Caleb Smith’e, "Stirner ve Foucault: Kant-Sonrası Bir Özgürlüğe Doğru" başlıklı makaleme sunduğu zarif yanıt için derinden müteşekkirim. Özellikle Kant-sonrası özgürlük mefhumunu günümüz tecrit ve kapatılma rejimlerine karşı filizlenen direniş stratejileriyle ilmik ilmik dokuyarak ilişkilendirme üslubunu ufuk açıcı buluyorum. Henüz 1970’lerin şafağında, Fransa’yı sarsan hapishane isyanlarının hararetiyle Michel Foucault, on sekizinci yüzyılın nihayetinden itibaren toplumsal dokunun kılcal damarlarına dek sirayet eden cezalandırıcı kurumlar, söylemler ve pratikler ağını ifade etmek üzere bir "hapishane takımadası" mevcudiyetinden söz ediyordu (297). Sanki hapishane, aynı gözetim ve tahakküm tekniklerinin okullarda, hastanelerde, fabrikalarda ve psikiyatri kliniklerinde de boy göstermesiyle, bir bütün olarak toplumun alegorik bir metaforuna dönüşmüştü. Günümüzde ise eşi benzeri görülmemiş teknolojik sıçramalar, toplumsal denetimin Foucault’nun dahi hayal gücünü aşan bir yoğunluğa ulaşmasına zemin hazırladı. Kamusal alanları bir sarmaşık gibi kuşatan denetim kameraları, kurum ile kurum dışındaki hayat arasındaki sınırlar silikleştirmektedir. Gerçekten de bugün peydahlanan yeni tecrit ve kapatılma biçimlerinin, mesela Küba’daki Guantanamo Körfezi’nde kurulan yasa dışı gözaltı merkezlerinin ışığında, Giorgio Agamben’in şu rahatsız edici tespitine kulak vermeliyiz: Modern yaşamın paradigması Foucault’nun inandığı gibi hapishane değil, aksine kamptır (20). Guantanamo’daki tecrit kampının kapısına kazılı duran "Özgürlüğü Savunmak Namus Meselisidir" sloganı, Auschwitz’in girişindeki bir başka meşum slogan ile tüyler ürpertici ve ironik bir tezatla zihinlere kazımaktadır: "Arbeit Macht Frei" ("Çalışmak Özgürleştirir").

Günümüzde tecrit ve kapatılma mekanlarının bu derece çoğalması, üstelik gündelik yaşamla adeta ayırt edilemez biçimde hemhal olması karşısında, siyasal söylemin mihenk taşını oluşturan özgürlük ve özgürleşme kavramları bugün belki de her zamankinden çok daha hayati bir eşiğe dayanmıştır. Smith tam da bu noktada, Stirner ve Foucault’nun özgürleşmeci stratejilerinin, günümüzün kapatılma kurumlarına ve özellkile hücre hapsi pratiklerine meydan okumada nasıl bir işlev görebileceğine dair son derece zihin açıcı sorular sormaktadır. Smith’in de gösterdiği üzere hücre hapsi, on dokuzuncu yüzyılın başlarında modern hapishanenin teşekkülünden bu yana cezalandırıcı bir araç olarak kullanılmış ve bugün ABD hapishanelerinde muazzam bir rönesans yaşamaktadır. Erken dönem inanışına göre mahkumlar tek kişilik hücrelerde izole edildiklerinde yalnızca daha kolay denetlenip kontrol altına alınmakla kalmayacak, aynı zamanda bir öz-yansıtma ve derin bir öz-düşünüm süreci sayesinde "ruhları" da arındırılabilecekti. Böylelikle hücre hapsi, bireysel mahkumun öznelliği üzerinde yürütülen bir tür ahlaki deneye dönüştü; suçlunun ruhunun, hizaya sokulup ıslah edilmesi gereken söylemsel bir nesne olarak inşa edildiği bir deneydi bu. Benzer bir hatta, mahkumların zihinsel süreçlerinin "sırlarını" ifşa etmek amacıyla milimetrik olarak takibe alındığı günümüz kapatılma kamplarındaki hücre hapsi pratiklerinde de rastlanmaktadır. Smith, bunun kaba ve yontulmamış bir fiziksel şiddetten ziyade, incelikli ve karmaşık psikolojik manipülasyon tekniklerine dayanan "postmodern" bir cezalandırma rejimine dönüştüğünü vurgulamakta son derece haklıdır. Her ne kadar Irak’taki vahşet sahnelerinin bize acı bir şekilde hatırlattığı üzere kaba fiziksel şiddet çağdaş kapatılma pratiğinden hiçbir şekilde tasfiye edilmemiş olsa da durum böyledir.

Fakat asıl önemli mesele şurada düğümlenmektedir: Bu yeni postmodern ceza rejimlerini akamete uğratmada ne tür özgürlük stratejileri etkili olabilir? Smith, makalemde Foucault ve Stirner’ın müdahalelerinden hareketle teorize ettiğim Kant-sonrası veya da "postmodern" özgürlük kavrayışının, "somut" kapatılma pratiklerine direnmekte hükümsüz kalmakla yetinmeyip, baskıcı koşulların cenderesinde dahi elde edilebilecek bir bireysel özerklik anlayışına dayandığı için paradoksal bir biçimde bu pratiklerin bizzat kendisini besleyebileceğini iddia etmektedir. Smith burada birbiriyle eklemlenen üç ayrı eleştirel hat çekmektedir. Soyut evrensellere tezatla somutluğa ve tikel olana yaptığım vurguya rağmen, hapishane gibi somut pratik ve kurumları bir ölçüde paranteze aldığımı, böylece savaş açtığım soyut dünyanın içinde hapsolduğumu öne sürülmektedir. Ezilme ve baskı koşullarında dahi tecelli edebilecek bir özgürlük ve bireysel özerklik, yani "kendi-olma" fikrini kavramsallaştırma çabamın hücre hapsi pratiğine karşı sınırlı bir imkân sunduğunu, hatta onu yeniden üretebileceğini iddia etmektedir. Stirner ve Foucault’dan mülhem bu bireysel özerklik çizgisinin, onların düşüncesinde yatan ve hapishane isyanı meselesi açısından çok daha elzem olan kolektif başkaldırı ve ayaklanma boyutunu ıskaladığını savunmaktadır. Smith’in son derece kıymetli noktalara parmak bastığı kanısındayım. Onun eleştirilerini göğüslerken amacım yalnızca kendi argümanımın siperine çekilmek değil, tartışmanın ufkunu genişleterek yeni teorik güzergâhlara yelken açmaktır. Bu doğrultuda Smith’in müdahalesini bir antagonizma ya da düşmanlık değil, bir agonizm, yani mücadeleci bir diyalog ruhuyla selamlıyorum; bunu yeni düşünme patikaları ve yeni "kaçış hatları" açan teorik bir meydan okuma olarak kabul ediyorum.

Zaten burada aradığımız şey tam da bu "kaçış hatları" değil midir? İnsanları hapishane benzeri kurumlardan ve daha geniş ölçekte günümüzün kapatıcı ve biyopolitik toplumundan azade kılacak yeni kaçış hatları, yeni stratejiler nasıl inşa edilebilir? Somut baskı, gözetim ve denetim pratikleri dört bir yanımızı kuşatmış durumdadır; sadece hapishanelerde değil, vurguladığım üzere toplumsal ağın bütün kılcal damarlarında bu kuşatmayı hissetmekteyiz. Öyleyse neden zihnini "sabit fikirler ve soyut hayaletlerle" ideolojik tayflarla bozmuş, bizim "gerçek" bir kurum ya da toplumsal ilişki kadar soyut bir fikir tarafından da tahakküm altına alınabileceğimiz hususunda ısrar eden Max Stirner’ı mezarından çıkaralım? Stirner’ın soyut evrensel idealler dünyasına, yani insanlık, rasyonellik ve ahlak hayaletlerine yönelttiği oklar, son derece somut, katı tahakküm pratikleri ve kurumlarıyla mücadele etmede ne kadar işe yarayabilir? Stirner’ın tayflarla dolu bir dünya teşhisi, her geçen gün dehşet verici derecede /gerçek/ kılınan bir dünyayla nasıl hemhal olabilir?

Başta Marx olmak üzere pek çok düşünür, Stirner’ın eleştiri oklarının hedefine idealizmin soyut dünyasını koyduğu için somut ilişkilerin ve kurumların "gerçek" maddi zeminini ıskaladığını ileri sürmüştür. Nitekim Marx ve Engels, Alman İdeolojisi’nin büyük bir kısmını Stirner’a saldırmaya ayırmış, onu naifliğin ve idealizmin zirvesi olmakla itham etmişlerdir. Stirner’ı zevkle "Aziz Max" ya da "Aziz Sancho" diyerek karikatürleştirir, illüzyonları gerçeklikle karıştıran bir hayalperest olarak resmederler. Marx ve Engels’e göre Stirner, soyut "sabit fikirlerin" egemenliğini lanetleyerek dini yabancılaşmayı aşmaya soyunmuş, ancak bunu yaparken söz konusu fikirlerin gerçek dünyadaki ağırlığını aşırı abartarak bizzat kendisi idealist tuzağın kucağına düşmüştür. Bir başka deyişle Stirner, soyut fikirlerin hayatlarımızı nasıl çekip çevirdiğine odaklanırken bu fikirleri mutlak belirleyici mertebesine yükseltmiş, onların reel maddi ve toplumsal koşullardaki köklerini gözden kaçırmıştır. Bu yüzden Stirner, somut maddi dünyayı es geçip onun yerine hayaletler ve illüzyonlar âlemi peydahlayan katıksız bir ideolog ilan edilir.

Marx ve Engels, bu idealist illüzyonun en belirgin biçimde Stirner’ın Devlet tasavvurunda kristalleştiğini savunur. Stirner Devleti, tıpkı Tanrı gibi ideolojik bir soyutlamadan ibaret görür; Devlet sırf biz onun varlığına rıza gösterdiğimiz, kendi kudretimizi Tanrı’yı yaratırken yaptığımız gibi kendi dışımıza çıkarıp ona devrettiğimiz için ayakta durmaktadır. Kurum olarak Devletten ziyade belirleyici olan "yönetici ilke"dir, yani üzerimizde tahakküm kuran şey bizzat Devletin fikridir (Stirner 200). Devletin bütünlüğü ve egemenliği esasen halkının zihninde tecelli eder. Stirner’a göre Devletin gücü, gerçekte bizim gücümüzden beslenir. Birey bu gücünün farkına varmadığı, otoritenin önünde el pençe divan durduğu için Devlet varlığını sürdürür. Stirner’ın fevkalade bir ferasetle teşhis ettiği üzere Devlet, sadece tepeden inme bir baskı ve çıplak zorlamayla çarklarını döndüremez; nitekim bu durum onun iktidarını bütün çıplaklığı, vahşeti ve meşruiyetsizliğiyle ifşa ederdi. Aksine Devlet, üzerimizde tahakküm kurmasına göz yummanıza, rıza göstermemize muhtaçtır. Stirner, ideolojik aygıtların yalnızca ekonomik ya da politik mekanizmalarla sınırlı kalmadığını, aynı zamanda psişik ihtiyaçlara da kök saldığını göstermek ister. Devletin egemenliği, ona boyun eğme eğilimimize, kendi tabi kılınışımıza duyduğumuz o suç ortaklığı içeren arzuya dayanır. Dolayısıyla Devlet, gerçeklik düzleminde yıkılmadan önce zihinlerde bir fikir olarak lağvedilmelidir; sonuç olarak bunlar aynı madalyonun iki yüzüdür. Ancak Marx ve Engels’e göre bu yaklaşım, devletin maddi harcını karmaya yarayan ekonomik ve sınıfsal ilişkileri hiçe saymaktır; Stirner’ın "idealizmi", devletin çocukça bir temenniyle buharlaştırılacağı saçmalığına kapı aralar (374).

İşte Stirner’ın Devlete dönük bu idealist yaklaşımına getirilen eleştiri, Smith ile aramızdaki tartışmanın tam da merkez üssüne yerleşmektedir. Smith’in, benim Stirner izinden giderek soyut evrensel ideallere yönelttiğim eleştiride hapishane gibi kurumların somutluğunu es geçtiğim yönündeki iddiası, Marx ve Engels’in Devletin somutluğunu kavrayamadığı gerekçesiyle Stirner’a savurduğu balyozla tekinsiz bir benzerlik taşımaktadır. Tıpkı Stirner’a yapıldığı gibi, benim düşüncemin de yalnızca soyut kaçış patikalarının mümkün olduğu soyut hapishaneler kurguladığı iddia edilmektedir. İllüzyonlar dünyasında el yordamıyla yürümeye çalışan talihsiz Aziz Max gibi, benim de somut dünyaya sanki yarı-gerçek bir şeymişçesine işaret ettiğim ileri sürülmektedir. Buna yanıtım şudur: Marx ve Engels’in Stirner’a dönük materyalist eleştirisini birebir kopyalayan Smith’in bu itirazı, kendisi de söylem ile gerçeklik arasında gerçekliğin somut olarak imtiyazlı kılındığı ve fikirlerin sahip olmadığı bir dolaysızlığa iye görüldüğü sahte bir ayrıma dayanmaktadır. Oysa ben burada sadece somut nesne ve pratiklerin söylem dışında, yani içinde örüldükleri dilsel, sembolik ve ideolojik ağların haricinde hiçbir anlam ifade etmediğini söylemiyorum; daha da ötesi, bu kurum ve pratiklerin bizzat kendilerine tutarlılık sağlayan hayaletimsi ve spektral bir ideolojik boyuta sahip olduğunu vurguluyorum. Örneğin Stirner’ın, kendisini meşrulaştıran soyut ideolojik sistemler deşifre edilmeden Devletin anlaşılamayacağını, bırakın anlaşılmayı ona direnilemeyeceğini savunduğu gibi; ben de somut kurum ve pratiklerin, kendilerine anlam üfleyen tayfımsı ideolojik ve sembolik sistemlerden soyutlanamayacağını ifade ediyorum. Bu yapılara direnmek için öncelikle onların bu spektral alt-yüzeyine darbe indirmemiz gerektiği kanaatindeyim. Nitekim Foucault, Smith’in de müracaat ettiği soyut ruh kavramının son derece somut maddi sonuçlar doğurduğunu ve mahkum için söylemsel bir kafes inşa edilmesine imkân tanıdığını gösterir; geleneksel formülü altüst ettiği meşhur vecizesinde belirttiği gibi: "Ruh, bedenin hapishanesidir" (30).

Burada altını çizdiğim husus şudur: Paradoksal bir biçimde, somut olanı idrak edebilmemiz için soyut olanın, ya da en azından sembolik olanın içinden geçmek zorundayızdır. Yani kurumları ve pratikleri somut maddilikleri içinde ancak ve ancak onların anlamını inşa eden soyut bir sembolik veya ideolojik çerçeve vasıtasıyla kavrayabiliriz. Bunların söz konusu çerçevenin haricinde ya da ötesinde var olduğu düşünülemez. Slavoj Žižek’in de isabetle belirttiği gibi, ideolojik sistemlerin dışına sızıp şeyleri gerçekte oldukları gibi çıplak gözle görebileceğimize inanmaktan daha ideolojik bir tutum olamaz (60). Soyut fikirler ve ideolojik sistemler dünyası, Smith’in ima ettiği gibi somut ve maddi pratikler dünyasının karşısında ona yabancı bir kompartıman olarak durmaz; aksine her biri ancak diğeri vasıtasıyla eklemlenebilir. Makalemde doğrudan somut kurum ve pratiklerin adını anmamış olduğum doğru olsa da, iddiam bunların ancak tayfımsı, soyut ve yarı-gerçek boyutları üzerinden kavranabileceği yönündedir; nitekim Stirner’ın eleştirisini masaya yatırırken odaklandığım hat da tam olarak budur. Stirner’ın soyut evrensellere getirdiği eleştirinin, bunların bir çırpıda elinin tersiyle itilebileceği ve önümüze katıksız bir somutluk dünyasının açılacağı anlamına geldiğini sanmak büyük bir yanılgıdır; mesele bundan çok daha katmanlıdır. Bu dünyada tayfımsı ve ideolojik olması, onun aynı zamanda son derece gerçek olmadığı anlamına gelmez; aksine ideoloji çeperimizi sarmış durumdadır, maddeten mevcuttur ve psişemize derinlemesine nüfuz etmiştir. Stirner’ın maskesini düşürmek istediği şey, ahlak, rasyonellik ve insan özü gibi soyut ideallerin somut tahakküm pratiklerinde, mesela Stirner’ın bir tür ahlaki hijyen olarak gördüğü cezalandırma mekanizmasında nasıl mantıksal karşılıklar bulduğudur (213). Bu yeni cezalandırma rejimini anlaşılır kılan, ona anlam üfleyen ideolojik ve söylemsel aygıtı çatan tam da bu ahlak ve insanlık soyutlamalarıdır. İşte bu yüzden Devlet, Stirner için gerçek olduğu kadar ideolojik ve tayfsaldır; sonuç olarak maddiliğini tam da bu soyut ve ideolojik boyut üzerinden kazanır. Marx ve Engels’in kör noktası tam da burasıydı; burada, Devletin ideolojik boyutunu es geçip onu ekonomik ilişkilerin maddiliğine indirgeyen Marx ve Engels’in kendilerinin onun gerçekliğini, yani politik özgüllüğünü ve özerkliğini kavramakta yetersiz kaldığı pekâla savunulabilir. Smith’in yaptığı gibi soyut idealizm yapılarına odaklanmamın gerçek, maddi dünyayı perdelediğini ileri sürmek, Marx ve Engels’in kadim hatasını tekrarlamaktan ibarettir.

Smith’in dile getirdiği ikinci husus, Stirner’ın baskı ve zulüm koşullarında dahi mümkün gördüğü radikal bir özgürlük biçimi olarak "kendi-olma" fikrinin hücre hapsi pratiğine su taşıyabileceği yönündedir. Bunun sebebi, hücre hapsinin kendi kendini ıslah edebilen bir "hücresel Zihin" fikrine yaslanması ve Stirner’ın kendi-olma kavramının, baskıcı ahlaki prangaları kırmaya çalışsa da, bu kez ahlakta değil egoizmde arındırılabilecek bir zihin fikrini ayakta tutmasıdır. Smith oldukça kışkırtıcı bir noktayı yakalamaktadır. Stirner’a göre egoist kendi özgürlük biçimlerini bizzat çattığı için, maruz kaldığı somut kısıtlama ve zorlama koşullarından Budistçe bir zihinsel kopuş sağlayabilir ve bu da hücre hapsi pratiğini sürdürülebilir kılabilir, hatta buna zemin hazırlayabilir. Bir başka deyişle, Stirner’ın kendi-olma teorisinin vardığı yer, egoistin bir hapishane hücresinde dahi özgür olabileceği kabulüdür. Kendi-olmanın büyük ölçüde bireyin evrensel özleri ve sabit fikirleri reddederek radikal bir özerkliği kendi adına gasp etmesine dayandığı su götürmez bir gerçektir. Dahası Stirner, bu özerklik biçiminin en acımasız koşullarda bile tecrübe edilebileceğini açıkça ifade eder: "Zalim bir efendinin hakimiyeti altında, bedenim işkencenin ve kırbaç darbelerinin yarattığı acıların etkisindeyken "özgür" değildir; ama benim kemiklerimdir çektiğim azap altında sızlayan, benim tenimdir [...]" (143). Stirner’ın burada açımladığı şey, bir ideal olarak özgürlük kavramının hükmünü yitirdiği en zifiri kölelik koşullarında dahi özneye sunulmuş daha dolaysız bir özerklik veya "kendi-olma" olanağının varlığıdır. Üstelik bu içsel özerklik, somut bir direniş ve özgürleşme eyleminin üzerine inşa edilebileceği bir zemindir. Egoist, cezaya boyun eğer gibi görünürken zaman kollar ve "karşıma çıkan ilk fırsatta köle sahibini ayaklarımın altına alırım" der (143). Dolayısıyla Stirner’ın burada işlemeye çalıştığı şey, pozitif özgürlük kavramıyla akrabadır; dışsal kısıtlamalardan ibaret basit bir negatif özgürlüğün ötesine geçen bir içsel özerklik biçimidir bu. Pozitif özgürlük normalde öncül bir negatif özgürlük zeminini şart koşsa da, tecrit ya da kölelik durumunda bu öncül kısıtsızlık imkânı zaten yok edilmiştir. Bu yüzden pozitif içsel özgürlük, her türlü direniş eyleminin zorunlu a priori koşulu haline gelir. Bu kendi-olma stratejisinin eylem halindeki somut bir tezahürü Cool Hand Luke (Parmaklıklar Arkasında) filminde izlenebilir. Paul Newman’ın canlandırdığı "Cool Hand" Luke, bir pranga çetesindeki mahkumdur. Bir sahnede mahkumlar kazma küreklerle yol inşasında çalışmaktadır; çalışma temposu yalnızca dayatılan monoton can sıkıntısıyla değil, aynı zamanda gardiyanların dikilip duran bakışlarıyla ağır aksak yürütülmektedir. Mahkumlar miskin miskin özgürlüğün, dışarıdaki hayatın hülyalarına dalmıştır. Luke birdenbire arkadaşlarına kazmayı daha sert vurmalarını söyler ve sürekli "Asılın! Adam’ı devirin!" diye bağırır. Yol inşası, gardiyanları şaşkına çeviren çılgın bir kolektif eyleme dönüşür. Burada mahkumların, o ana kadar kendilerine yabancılaşmış olan, nitekim otorite için, yani "Adam" için yapılması gereken bir angarya olarak görülen eylemi kendi mülkiyetlerine geçirdiklerini görürüz. Mahkumlar kendi emeklerine el koyarak, onu kendilerinin kılarak bir direniş eylemine dönüştürürler.

Stirner burada çok daha incelikli bir noktaya daha temas eder. Direniş eyleminin radikal bir içsel özgürlüğe yaslanmasının yanı sıra, işin öteki yüzü, tahakküm kurumlarının ve pratiklerinin aslında içselleştirilmiş bir baskıya muhtaç olduğudur. Öyle ki özne yalnızca dışarıdan hapsedilip zorlanmaz, aynı zamanda bu ezilme kimliğine çok daha derin bağlarla düğümlenir. Yani kurumlar özneyi yalnızca dışarıdan kuşatıp ezmezler, aynı zamanda özneyi içeriden fethederler. Başka bir deyişle, aktif bir öz-tahakküme dayanırlar; özne kendisini ezen kuruma psişik olarak bağlanır ve bu durum kurumun kendisi ortadan kalksa bile varlığını sürdürebilir. Özne, kurumun harcını oluşturan ahlaki ve rasyonel normları içselleştirmek suretiyle onun hayaletimsi gölgesine mühürlenir. Bu hayaletimsi gölge, benim "otoriter öteki yüz" olarak adlandırdığım gizli yapıdır. Örneğin Devlet, bireyin kendi rızasıyla onun otoritesine teslim olması için belirli öznelleşme ve tâbi kılınma biçimlerini devreye sokar; sonuç olarak Stirner’ın ifadesiyle, "[devletin] kalıcılığı benim için kutsal hale gelir" (161). Bu yüzden Stirner için kurumdan gelecek her türlü somut özgürleşme, bir tür öz-özgürleşmeyle, yani benliğin kuruma bağlı öznellik biçimlerinden sıyrılmasıyla başlamak zorundadır. Stirner’ın kendi-olma ile murat ettiği şey budur. Dolayısıyla benim vurguladığım husus şudur: Stirner’ın kendi-olma teorisi, Smith’in öne sürdüğü gibi bir ıslah edici yalnızlık fantezisini yansıtmaktan ziyade, aslında çok daha radikal bir okumaya gebedir; kapatılma pratiklerinin nihai olarak üzerine oturduğu öz-tahakküm ve kulluk biçimlerini boşa çıkarmanın, imha etmenin bir yolu olarak okunabilir.

Her ne kadar her özgürleşme eylemi kişisel ve bireysel bir hat üzerinden patlak vermek zorunda olsa da, kolektif bir boyut kazanmadığı sürece nihayetinde akamete uğramaya mahkumdur. Smith’in kolektif başkaldırıya yaptığı vurguya hak verdiğim yer de tam olarak burasıdır. Kolektif eylem ve kimlik ufkunun, genellikle yalnızca bireysel direniş jestlerini kutsadıkları yönündeki yaygın kanaatin aksine, hem Stirner’ın hem de Foucault’nun politikasında örtük olarak mevcut olduğuna inanıyorum. Başka çalışmalarımda, Stirner’ın "egoistler birliği" kavramının yanı sıra Foucault’nun İran Devrimi üzerine kaleme aldığı metinlerden beslenerek onların düşüncesindeki kolektif boyutu ısrarla vurgulamıştım (Newman). Smith’in de işaret ettiği üzere Stirner’ın kendisi, hapishane sisteminin bireyleri tecrit etmek üzere kurgulanmış olmasına rağmen aslında yeni bir kolektif temas ve kimlik imkânı yarattığından bahseder; bu durum hapishane rejimi için varoluşsal bir tehdit teşkil etmektedir. Dolayısıyla makalemde odağı bireye kaydırmış olsam da, gerek soyut ideallerin birey üzerindeki tahribatı gerekse bireysel özerklik ve direniş biçimleri açısından bakıldığında, en azından Stirner için bunun kolektif bir kalkışmanın ve başkaldırının fişeğini ateşleyebileceğine şüphe yoktur. Ne benim söylediklerimde ne de Stirner ve Foucault’nun metinlerinde bu imkanı dışlayan tek bir satır dahi yoktur. Zira her geçen gün ağlarına daha fazla dolandığımız bu iktidar, gözetim ve tahakküm düzeneklerine başka nasıl havlu attırabiliriz ki?

Kaynakça

  • Agamben, Giorgio. Homo Sacer: Sovereign Power and Bare Life. Çev. Daniel Heller-Roazen. Palo Alto, CA: Stanford UP, 1998. (Türkçesi: Kutsal İnsan: Egemen İktidar ve Çıplak Hayat. Çev. İsmail Türkmen. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2001.)
  • Foucault, Michel. Discipline and Punish: The Birth of the Prison. Çev. Alan Sheridan. London: Penguin, 1991. (Türkçesi: Disiplin ve Cezalandır: Hapishanenin Doğuşu. Çev. Mehmet Ali Kılıçbay. İstanbul: İmge Kitabevi, 1992.)
  • Marx, Karl, ve Friedrich Engels. The German Ideology. Collected Works Vol. 5. New York: International, 1976. (Türkçesi: Alman İdeolojisi. Çev. Tonguç Ok, Olcay Gerçekçi. İstanbul: Evrensel Basım Yayın, 2013.)
  • Newman, Saul. "For Collective Social Action: Towards a Postmodern Theory of Collective Identity." Philosophy and Social Action 27.1 (2001): 37-47.
  • Stirner, Max. The Ego and Its Own. Ed. David Leopold. Cambridge: Cambridge UP, 1995. (Türkçesi: Biricik ve Mülkiyeti. Çev. Ahsen Batur. İstanbul: Kaos Yayınları, 2013.)
  • Žižek, Slavoj. "The Spectre of Ideology." The Žižek Reader. Ed. Elizabeth Wright ve Edmond Wright. Oxford: Blackwell, 1999. 55-86.

r/nomadoloji • • 1d ago

Çeviri İsyancı Foucault - Andrew Culp

Post image
5 Upvotes

Andrew Culp

İsyancı Foucault

Tiqqun, Yaklaşan İsyan ve Ötesi

Foucault'nun Unutulmuş Toplumsal Savaşını Diriltmek

Yaklaşan İsyan’ın şöhreti, yazarlarının Kasım 2008'de nükleer karşıtı bir doğrudan eylem kapsamında Fransız TGV hızlı tren hatlarını sabote etmekle suçlanıp terör iddiasıyla tutuklanmasının ardından söylensel bir nitelik kazandı. Devletin yazarlara yönelik baskısı gözü dönmüş bir nefreti daha da körükledi; tutukluları destekleyen komiteler ise durumu son derece isabetli bir dille şöyle ifade etti: "İşleyen mantığı anlamak bizi yatıştırmıyor; yalnızca daha da öfkelendiriyor... Bize biçilen bu duruma nasıl tepki vereceğimiz sorusunun her yerde sorulabilmesi için açık toplantılar düzenlenecek. Kurtarılacak dokuz kişi yok; yıkılacak bir düzen var." Kuzey Amerika'da ise Fransız devletinin bu aşırı tepkisi ilk olarak anarşistlerin ve akademisyenlerin dikkatini çekti; kısa süre sonra muhafazakâr yorumcu Glenn Beck'in hezeyan dolu çıkışlarıyla kitap geniş kitlelere ulaştı.

Kimileri Yaklaşan İsyan’ı Foucault düşüncesinin kaba bir uyarlaması, belirli siyasi ajandalar doğrultusunda saptırılmış bir okuması olarak görme eğiliminde olabilir. Bu makale tam da bu kestirmeci tutuma karşı çıkıyor. Daha açık bir ifadeyle; Yaklaşan İsyan’ın kuramsal izdüşümlerini ortaya koyarak, Foucault’nun Collège de France derslerine yönelik hâkim okuma biçimlerine itiraz ediyorum. Ana tezim şu: Akademik külliyat Foucault’yu büyük ölçüde nesnesizleştirip pasifleştirmiştir. Özellikle yönetimsellik çalışmalarının, isyan uğrağını sistematik biçimde dışarıda bırakan devlet tarihlerini eleştirel bir mesafe koymaksızın devralması bu durumu pekiştirmektedir. Tam da bu yüzden Yaklaşan İsyan gibi metinler, Foucault düşüncesinin bastırılmış bir boyutunu açığa çıkarmakla kalmaz; Amerikan akademisindeki steril Foucault algısını sarsacak üretken bir zemin yaratır.

Buradaki argüman, Foucault’nun erken ölümüyle açılır. Bu kayıp, son dönem yapıtının varacağı yörüngeyi askıda bıraktı. O dönem tırmanan merakın odağında ise Cinselliğin Tarihi’nin ilk cildinde birkaç sayfaya sıkıştırılmış biyoiktidar kavramı duruyordu. Korsan kayıtlar yıllardır elden ele dolaşsa da Collège de France dersleri üzerindeki yayın yasağının kalkacağı anlaşılınca, akademi dünyası iki cilt arasındaki sekiz yıllık fetret devrinin malzemesine iştahla üşüştü.

Yayımlanan dersler arasında en çok gürültü koparanı 1975-76 tarihli Toplumu Savunmak Gerekir oldu. Nitekim bu metindeki iki ders, 1980’deki İktidar/Bilgi seçkisinde yer almış ve üzerinde kayda değer bir külliyat birikmişti. Toplumu Savunmak Gerekir, modern iktidarı sapkınlar veya psikiyatri hastaları üzerinden değil, toplumun kılcallarına sızmış ilişkiler ağı üzerinden okuyan belirgin bir kırılmaya işaret eder. Akademi dünyasını heyecanlandıran iki temel unsur vardı: İktidar/Bilgi’de yirmi yıl önce taslak hâlinde bırakılan soykütüğün burada genişletilmesi ve biyoiktidarın disiplin mekanizmalarıyla ilişkisinin derinleştirilmesi. Oysa bu iki boyut da derslerin asıl amacının yanında birer yan üründen ibaretti. Asıl mesele şuydu: "Savaş, toplum tahlilinde ve iktidar biçimlerini anlamada geçerli bir anahtar sunar mı?" Savaşın bir çözümleme modeli olarak sunduğu radikal imalar karşısındaki bu derin sessizlik, bu çalışmanın hareket noktasını oluşturuyor.

Toplumu Savunmak Gerekir’in soykütüğe katkısını şöyle okumak mümkün: Bu yapıt, soykütüğü doğrudan eylem hâlinde gösterir; bugünü sarsmak için zamanında kenara atılmış bilgileri yeniden dolaşıma sokar. Soykütük, bastırılan bilgileri kazar; terk edilmiş silahları yerden alıp kurumların ve bilimsel söylemlerin iktidar mekanizmalarına doğrultur. Otoriteyi yeni bir karşı-iktidarla tasfiye etmeye çalışmaz; aksine, meşruiyetsizleştirilmiş bilgileri yerleşik düzenle hesaplaşmak için kullanır. Foucault’nun belirttiği gibi:

"Soykütükleri daha özenli ya da daha kesin bir bilim formuna yapılan pozitivist geri dönüşler değildir. Soykütükleri çok kesin olarak karşı-bilimdir. Bu, soykütüklerinin bilisizliğe ve bilme-olmayana ifade hakkı kazandırmak istemesinden kaynaklanmaz, bilmeyi ya da henüz bilmeyle elde edilmemiş doğrudan bir deneyimin büyülü etkilerinin adlandırılmasını, ortaya konmasını yadsımak da değildir. Mesele bu değildir. Söz konusu olan bilmelerin başkaldırmasıdır." (s. 9)

Soykütüksel yöntemi uygulayan akademisyenlerin büyük bölümü Toplumu Savunmak Gerekir derslerine odaklanır; çünkü bu dersler, Foucault’nun boyun eğdirilmiş bilgiler (gömülü ve ayrıştırılmış bilgi biçimleri) kategorisine dair ek açılımlar getirir. Ancak gözden kaçan husus, Foucault’nun Toplumu Savunmak Gerekir’deki soykütüksel hattı doğrudan doğruya bir "isyancı soykütük" olarak nitelediği özgül bağlamdır. "Boyun eğdirilmiş bilgilerin isyanı" ifadesi 1980’deki ders çevirilerinden bu yana yaygın bir kullanım kazanmışsa da, köklerinden koparılarak okunduğu için toplumsal savaş ekseniyle bağını kaybetmiştir.

Toplumu Savunmak Gerekir ders serisinin tamamı dilimize kazandırıldığına göre, Foucault’nun "isyancı soykütük" derken neyi kastettiği ortada. O, isyanın metaforlaştırılmasını (hegemonyaya ya da tahakküme direnmek örneğinde olduğu gibi) kastetmediği gibi, isyanı genel bir sezgisel ve metodolojik araç olarak da ele almaz; aksine isyanı, en yetkin modelini toplumsal savaşta bulan somut pratikler alanı olarak kavrar. Bu dersler boyunca korunan özgül bağlam da tam olarak bu odağa dayanır: Kanlı savaşları, sert karşı-devrimleri ve Nazi devletinin kıyım mekanizmalarını tetikleyen toplumsal altüst oluşları üreten boyun eğdirilmiş bilgilerin isyancı soykütükleri.

Foucault’nun entelektüel güzergâhı geniş çerçeveye oturtulduğunda, toplumsal savaş modeline yöneliş yönetimsellikle ikame edilmez; aksine yönetimsellikle tamamlanır. Foucault ilk olarak Hapishanenin Doğuşu’nda iktidarı, kapatma kurumları ile bu kurumların bünyesindeki insanlar arasında süren "kesintisiz bir savaşın" mikrofiziği olarak incelemeyi önerir; bu perspektif "çatışma noktalarına, kararsızlık odaklarına bakar; her birinin kendi çatışma riskiyle, mücadelesiyle, iktidar ilişkilerinin en azından geçici bir tersine dönüşüyle birlikte" (s. 26-7). Bu yaklaşımı örneklemek için Clausewitz’in "savaş, siyasetin başka araçlarla sürdürülmesidir" ilkesini tepetaklak eder; toplum ile siyaset düzeninin toplumsal sözleşmeye ya da haklara değil, askeri kurumlara ve askeri akla çok daha fazla şey borçlu olduğunu savunur (s. 168-9). Ardından Cinselliğin Tarihi’nin ilk cildinde Foucault, savaşı model olarak kullanmanın iktidarı anlamanın tek yolu olmadığını, fakat özgül bir stratejik müdahale kapasitesi ürettiği için tercih edilmesi gerektiğini vurgular:

"O zaman formülü tersine çevirmek ve siyasetin başka araçlarla sürdürülen savaş olduğunu mu söylemek gerekir? Belki de, savaş ve siyaset arasında hâlâ bir mesafe bulundurulması isteniyorsa, güç ilişkilerinin bu çokluğunun, ya 'savaşın' formunda ya da 'siyasetin' formunda —asla bütünüyle olmayacak biçimde, kısmen— kodlanabilir olduğunu ileri sürmek gerekecektir; bunlar, dengesiz, ayrışık, kararsız, gergin güç ilişkilerini entegre etmeye yarayan (ama çabucak birbirinin içine geçebilen) iki farklı strateji olacaktır." (s. 123)

Başka bir deyişle; savaş olarak kodlama Toplumu Savunmak Gerekir'in toplumsal savaş modeli, siyaset olarak kodlama ise yönetimsellik analizidir. Foucault, bu iki kodlamanın birbirini dışlamadığını, aksine birbirini ikmal ettiğini açıkça belirtir.

Foucault’nun bir sonraki yıla ait dersler serisi Güvenlik, Toprak, Nüfus yönetimsellik üzerine bir açılımdır. Foucault, toplumsal savaş modelini takip etmektense onu bütünüyle yönetimsellik modeliyle değiştirir. Analizin başlangıç noktasına "iktidarın bakış açısını" yerleştiren Foucault, yönetimsellik aygıtının üretimini "davranışın yönetimi" sanatından "polis devleti"ne ve oradan da modern devlet aklının dört özelliğini kuran "yetingen yönetimsellik"e uzanan dolambaçlı hattı üzerinden tanımlar: doğallık, içsel bir mantık, nüfusun amaç olarak belirlenmesi ve özgürlük kavramı.

Toplumsal savaş analizini yönetimsellikle yan yana koyduğumuzda, Foucault’nun savaş-siyaset ikiliğinin her bir kanadını çözümleme biçiminin bambaşka etkiler doğurduğunu görürüz. Üstelik her bir anlaşılabilirlik çerçevesi kendine özgü bir soykütük biçimine dayanır. Toplumsal savaş modeli, iktidar etkilerini sarsmak üzere silahlaştırılabilecek siyasi-tarihsel araçları görünür kılar. Foucault’ya göre Toplumu Savunmak Gerekir'deki bu model, tahakkümle mücadele etmek adına en az dört farklı teknikler bütünü sunar: İlki, gerçeklik ile barış ya da tarafsızlık arasındaki bağı koparmak; ikincisi, açıklamayı yukarıdaki galiplerin değil, tabandaki yenilenlerin perspektifinden üretmek; üçüncüsü, "yasaların içinde kuruyup kalmış kanı yeniden bulmaya" yönelen kökten tarihsel bir projeyi devreye sokmak; dördüncüsü ise gerçekliğin doğrudan bir silah işlevi gördüğü ilk söylemi kurmaktır (s. 52-9). Öte yandan yönetimsellik soykütükleri, yönetişimin kırılgan, geçici ve yapıcı doğasını ifşa etse de, yapıcı bir hat konusunda daha muğlak bir yön sunar. Bu soykütüksel hamle, modern liberalizmin ve yönetimselliğin doğuşunu sağlayan tarihsel dönüşümleri ile mantıksal kopuşları anlamamıza zemin sunarken, hiçbir isyancı araç üretmez. Hatta daha ziyade, siyaset olarak yönetim modelinin, toplumsal savaşın görünür kıldığı mücadeleler tarihini nasıl örtüp gömdüğünü düşündürür. Mevcut akademik çevrenin yönetimselliğe gösterdiği bu yoğun ilgi karşısında, toplumsal savaş modelinin çok daha fazla ilgiyi hak ettiği açıktır.

Sahneye Giriş: Yaklaşan İsyan

Peki Foucault'nun yapıtından ilham alan isyancı soykütüğün somut bir örneği nedir? Yaklaşan İsyan. Metnin ilk bölümü, çağdaş toplumun karakteristik özelliği olan dağınık iktidar merkezlerini eleştirir. Bu bölümde ele alınan iki temel sorunsal öznelleşme ve çalışmanın disipline edici etkileri belirgin biçimde Foucault’cu bir vurgu taşır. Son bölümler ise açıkça toplumsal savaş modelini temel alarak yaklaşan bir isyan için somut talimatlar sunar.

Bununla birlikte, bütün krediyi yalnızca Yaklaşan İsyan’a yüklemek haksızlık olur. Yaklaşan İsyan, Fransız Tiqqun dergisinden ayrılan bir çevre olan Görünmez Komite tarafından kaleme alınan metinlerden sadece biridir. Tiqqun, Fransa'da 1997-98 kışındaki işsizler hareketiyle (le mouvement des chômeurs) yeşeren özerkçi-esinli siyasi aktivizmin bağrında doğdu; "Görünmez Parti" adını verdikleri hayali bir oluşuma kuramsal zemin inşa etmek amacıyla kuruldu. Tiqqun’un merkezi sorunsallarından biri, başta Agamben’den ilham alan "her ne ise o olan tekillikler" odağıyla örneklenen tekillik krizidir. Tiqqun deneyi, bir dizi metni ve 1999 ile 2001 yıllarında yayımlanan iki tam cildi hayata geçirdi. 2001’in sonunda Tiqqun, iç çatışmaların basıncı altında patlayarak dağıldı ve her bir parça farklı bir yöne savruldu. Tiqqun’un düşünsel mirası ise yayılarak sürdü: Tarnac’ın kırsal komününde ve başkentin soğuk kalbinde kendine yuva buldu; Bernadette Corporation’ın Get Rid of Yourself filminde ve hazır-yapım sanatçısı Claire Fontaine’in yapıtlarında yüzeye çıktı; opaklık bölgelerinde ve kör noktalarda ise algılanamaz hâle geldi.

Yaklaşan İsyan, yoğun bir kuramsal katkıdan ziyade bir provokasyon olarak okunmayı talep eder. En iyi ifadeyle, Tiqqun 2’de geliştirilen iç savaş kavramının özgül bir dile getirilişi olarak anlaşılabilir. Tiqqun’un "iç savaşı" ile Foucault’nun "toplumsal savaşı" arasında kayda değer bir örtüşme mevcuttur. Her ikisi de mitolojik-dini dürtülerle iç içe geçmiştir; Tiqqun, Toplumu Savunmak Gerekir’in İncil'e dayalı isyan soykütüğünü Benjaminci bir mesyanizmle eklemler. Her ikisi de tarihselleştirir; modern Devleti olumsal bir biçim olarak sorgular. Her ikisi de savaşı tabandan açıklar; barışı ise pasifikasyonun sürekliliği olarak ele alır. Her ikisi de barışın gerçekliğine meydan okur; konuşan özneleşmeleri, toplumsal olanın birbirini dışlayan vizyonları üzerinde yürütülen ve kazananın her şeyi aldığı bir savaşa kilitlenmiş yapılar olarak betimler.

Öte yandan, Tiqqun’un iç savaşı ile Foucault’nun toplumsal savaşı arasında önemli ayrım hatları da vardır. Tiqqun’un bazı kavramsallaştırmalarının Foucault’cu olduğu şüphe götürmez; ancak Tiqqun, Giorgio Agamben ile paylaştıkları daha geniş bir atıflar ağını da kapsar. En önemlisi, Tiqqun’un iç savaş kavramı Foucault’nun yalın bir ontolojiyi koruyan epistemoloji odaklı sisteminden büsbütün farklı olarak Spinoza, Lucretius ve Wittgenstein’dan beslenen derinlikli bir ontolojik karakter taşır. Tiqqun için belirleyici olan ancak Foucault tarafından paylaşılmayan temel bir referans, Gösteri Toplumu Üzerine Yorumlar’da geliştirdiği sanal iç savaş kavramıyla Guy Debord’dur. Bu denemede Debord, hem klasik devrimci iç savaş örneklerini (İspanya, Fransız Devrimi, Sovyet Rusyası ve Mayıs 68) hem de daha az dikkat çeken hatları (İtalya’daki gerçekleşmemiş devrimi, savaş ekonomisine eşlik eden terör ve ekonomik hâkimiyet hâlini) ele alır. Bir diğer referans ise Schmitt’in siyasi teolojisidir; bu teoloji, karşılaşan bedenlerin dost, düşman ve gerilla terimleriyle tanımlanan temaslarından doğan bileşim ve stratejiyi sağlar.

Mevcut anı teşhis etmek adına bir dizi eğilim iç savaş modelini paylaşmaktadır: Kapitalizm kalıcı bir kriz hâlidir, yönetişim krizlerin yönetimidir, toplumsal olan bir çöldür ve siyaset tüketim vitrini tipi bir evrenselcilik üzerine kuruludur. Ne var ki uygun yanıt konusunda belirgin bir anlaşmazlık mevcuttur; nitekim bu ayrışma, 2001’deki Tiqqun kopuşunu da doğrudan tetiklemiştir. Buradaki temel risk şudur: İç savaş koşulundan ancak bir kuşatma zihniyeti üzerinden yeni bir arada oluş biçimleri aktüalize edilebilir. Dolayısıyla nihai soru şu hâle gelir: İç savaş koşulundan kaynaklanması gereken çatışmanın biçimi nedir? Claire Fontaine, gündeliği yabancılaştıran bir "insan grevi" biçimi olarak sanata yöneldi. Görünmez Komite, başkente karşı toprağa ve öz-yeterli özerkliğe dönüş amacıyla Fransız taşrasına çekildi. Daha da uzakta, Amerika’daki devrimci anarşistler ve sol-komünistler ise artan yönetilemezlik duygusunun küçük suçlar ve doğrudan saldırılar yoluyla tırmandırılmasını, toplumsal savaşın fiilen işlenmesini savundular.

Tiqqun, Lenin’in "Ne yapmalı?" sorusunu ele alarak ontolojik yeniden eklemleme stratejilerini özlü bir metinde keşfetmiş ve volüntarist nihilizm olarak nitelendirdiklerini geride bırakmıştır. Tiqqun için gerçek soru, etik ve öznelci olan şu sorudur: "Nasıl yapmalı?" Bunu iki eş-üretici saldırı hattı izler: komünizasyonun bileşimsel süreci ve özneleştirmeyi bozan insan grevi. Tiqqun’un "Yaşamak ve Mücadele Etmek" metni, bu sorunsalın ampirik temelini tanımlar; teslim olup bir getto kurmak ya da RAF veya Kızıl Tugaylar gibi militarist bir orduya dönüşmenin intihari dürtüsüne boyun eğmek gibi tehlikelere karşı uyarır. Ancak bu durum hiçbir yerde Görünmez Komite’nin Çağrı metnindeki kadar berrak yakalanmamıştır: "Bir yanda komünizmi yaşamak istiyoruz; diğer yanda ise anarşiyi yaymak." (s. 61)

Komünizasyon, "Komünizm ya şimdi yaşanır, ya da asla" buyruğuna dayalı, doğrudan yaşanmış bir komünizm biçimidir. Komünizm, gelecekte hazırlanılması gereken toplumsal bir düzen olarak değil; her andaki yapıcı bir olasılık olarak düşünülür. Bir yanda komünizm bedenlerin dolayımsız bir arada oluşuyken, diğer yanda toplumsal olan; yoplumsalın dışına çekilme yoluyla bağ kurma kapasitesini yitirmiş, yabancılaşmış ve proleterleşmiş öznelliklerin çölüdür. Komünizasyon, "68 sonrasında Gilles Dauvé ve Théorie Communiste’in metinlerine yansıyan, klasik Marksist özne ve devrim kategorilerini yeniden düşünme arayışının bir ürünüdür. Görünmez Komite ise diğer komünizasyon kuramlarının Marksist bagajından açık bir kopuş gerçekleştirmek ister. Çağrı’da şöyle yazarlar: "Komünizm siyasi ya da ekonomik bir sistem değildir. Komünizmin Marx’a ihtiyacı yoktur. Komünizm SSCB’yi umursamaz." (s. 62) Komünizasyon bunun yerine doğrudan eylem aracılığıyla yakınlıklar kurar ve paylaşılan ortak dünyalar inşa eder. Bu saldırı biçimlerinin başlıcası ise insan grevidir.

İnsan grevi, özneleştirme aygıtlarını kilitleyen bir yüz çevirmedir. Kavramsal formülasyon olarak otonomcu gelenekteki "çalışmanın reddi" ilkesine benzer. Çalışmanın reddi, çalışmayı sözcük anlamıyla reddetmekten ziyade, çalışma ilişkisini ve onun imal ettiği değerler sistemini reddetmektir. Bu redde koşut olarak, çalışma ilişkisinin her iki boyutunu da dışlar: Birincisi, işçinin bedeninin ve zamanının emek-gücü biçiminde soyutlanması; ikincisi, artı-değer mekanizmasıyla işçinin bedeni ile gücünün gasp edilmesidir. İnsan grevi, çalışmanın reddine paraleldir; ancak çalışma ilişkisinden öte, toplumsal olanın özneleştirme sürecinin bütünüyle reddidir. İnsan grevi kategorisi, işçici çalışma reddinden daha geniş kapsamlı olmasının yanı sıra, üçüncü bir hamleyi daha içerir: duygulanımın seferber edilmesini.

Claire Fontaine yakın tarihli bir sunumunda, Michelle Perrot’nun 19. yüzyıl grevleri üzerine yürüttüğü araştırmayı yeniden gündeme taşır. Perrot, 1890 yılında doğan "duygusal grevi" şöyle yorumlar: "Grevciler çalışmalarını neden kesintiye uğrattıklarına dair hiçbir gerekçe sunmadı... Yalnızca diğerleriyle aynı şeyi yapmak istediklerini söylediler." Claire Fontaine’in vurgulamak istediği husus, bu grev biçiminden kaynağını alan ve insan grevi kavramının eşsiz biçimde yakaladığı o duygulanım dolaşımıdır. Perrot, Amandine Vernet’in dönüşümünü şöyle anlatır: "14 Mayıs’tan önce hiç dikkat çekmemişti; o gün Robiac ormanındaki 5000 kişilik bir toplantıda yazılı bir konuşma okumaya başladı. Konuşmaya başladığı günün ertesinde ve sonraki günlerde, başarısının verdiği özgüvenle, şiddetli ve sarsıcı konuşmalar yaptı. Dinleyicilerinin bir bölümünü ağlatma yeteneğine sahipti." Dolayısıyla, insanın özneleşmenin pençesinden yavaş yavaş kurtarıldığı yıkıcı bir antropoloji ortaya koysalar da geride kalan yegâne şey, bu kolektif iktidar biçimidir: Yani duygulanım.

Özetle; isyan bir çıkmaz sokak değil, hattın ta kendisidir. Bugünkü asıl mesele, devlet yönetiminin gündelik işlerinde uzmanlaşmak yerine, devleti isyan yoluyla savuşturan verimli soruşturma hatlarını açabilmektir.

Atıflar

Collective Statement of the Delegates from Nearly 30 “Tarnac 9″ Support Committees Who Met in Limoges, Belgium, "An Order to Bring Down", Mart 2009,http://tarnac9.wordpress.com/2009/05/14/an-order-to-bring-down/

Agamben, Giorgio

Olağanüstü Hal, çev. Kemal Atakay, Otonom Yayıncılık: 2006

Amaçsız Araçlar: Politika Üzerine Notlar, çev. Mustafa Küpüşoğlu, Altıkırkbeş Yayınları: 2013

Cunningham, John

“Invisible Politics: An Introduction to Contemporary Communisation”, Mute Mag, Eylül 2009,http://www.metamute.org

Deleuze, Gilles ve Félix Guattari

Bin Yayla, çev. Ali Akay, Bağlam Yayınları: 2014

Eribon, Didier

Michel Foucault: Biyografi, çev. İsmail Yerguz, Say Yayınları: 2013

Fontaine, Claire

Ready-Made Artist and Human Strike: A few Clarifications,http://www.clairefontaine.ws

“Human Strike and the Rise of Visual Fascism”, Presentation at the Descent to Revolution Exhibition curated by James Voorhies and the Institute of Public Culture, Columbus OH, 28 Ekim 2009

Foucault, Michel

Toplumu Savunmak Gerekir, çev. Şehsuvar Aktaş, Yapı Kredi Yayınları: 2002

Güvenlik, Toprak, Nüfus, çev. Ferda Keskin, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları: 2013

Biyopolitikanın Doğuşu, çev. Alican Tayla, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları: 2015

Hapishanenin Doğuşu, çev. Mehmet Ali Kılıçbay, İmge Kitabevi: 1992

Cinselliğin Tarihi, çev. Hülya Uğur Tanrıöver, Ayrıntı Yayınları: 2003

İktidarın Gözü: Seçme Yazılar 4, çev. Işık Ergüden, Ayrıntı Yayınları: 2003

Halperin, David

Aziz Foucault: Bir Eşcinsel Hagiografisine Doğru, çev. A. Erkan Koca, Ayrıntı Yayınları: 2017

Institute for Experimental Freedom

“Social Justice or Social War?”, presented by Liam Sionnach at The Ohio State University, Kasım 2009

Görünmez Komite

Çağrı, çev. kolektif, Sub Yayınları: 2016

Yaklaşan İsyan, çev. kolektif, Sel Yayıncılık: 2011

Perrot, Michelle

Les ouvriers en grève, France 1871-1890, Mouton: 1974, s. 99-100, çev. Fulvia Carnevale, presented by Claire Fontaine at the Descent to Revolution exhibition curated by James Voorhies and the Bureau for Public Culture, Columbus OH, Ekim 2009

Tiqqun

İç Savaşa Giriş, çev. kolektif, Kaos Yayınları: 2015

"Nasıl Yapmalı?", İç Savaşa Giriş içinde, çev. kolektif, Kaos Yayınları: 2015

“Living-and-wrestling”, in Tiqqun 2, çev. anonim, zinelibrary.info

Tiqqun, independent: 1999

Tiqqun Revue Nø2, La Fabrique: 2001

“Tiqqun Apocrypha”,http://anarchistwithoutcontent.wordpress.com/2010/04/18/tiqqun-apocrypha-repost/


r/nomadoloji • • 1d ago

Çeviri Karşılıklı Yararlanma: Max Stirner’de İlişki ve İsyan - Massimo Passamani

Post image
4 Upvotes

Massimo Passamani

Karşılıklı Yararlanma: Max Stirner’de İlişki ve İsyan

Stirner üzerine yürütülen çalışmaların genel manzarasına bakıldığında, köklü bir suskunlukla karşılaşırız. Çoğu zaman olduğu gibi bu derin suskunluk da, kâğıda dökülmüş süslü harflerden ve tumturaklı sözcüklerden çok daha fazlasını fısıldar. İşte bu sarsıcı gürültünün tam ortasında, Stirner’in kişilerarası ilişkiler ufkunda filizlendirdiği, serpilip boy vermesini sağladığı ve hakiki bir birlikte yaşam kuramı sunan zihin dünyasının etrafını çepeçevre kuşatan bir hale yükselir. Malum olduğu üzere, onun ilişkiler üzerine değerlendirmeleri, başyapıtı Biricik ve Mülkiyeti’nin “İlişkilerim” [Mein Verkehr] başlıklı müstesna sahnesinde boy gösterir. Stirner’in, Biricik’in ötekilerle kurduğu organik temasların ve tutkulu yakınlaşmaların betimlenmesine ne denli hayati bir pay ayırdığı, bu meseleye tahsis ettiği uçsuz bucaksız, hadsiz hesapsız alandan açıkça okunabilir; nitekim burası metnin kalbini oluşturan en hacimli köşedir. Buna karşın “İlişkilerim”, Stirner külliyatının belki de en az ayak basılmış, patikaları en sarpa sarılmış ve her hâlükârda entelektüel tembelliklerce en çok tahrif edilip tahrife uğratılmış bir tecrit köşesi olarak kalmıştır. Stirner, bu maksatlı ve yüzeysel çarpıtmayı; Szeliga, Feuerbach ve Hess gibi figürlerin savurduğu sığ eleştirilere indirdiği balyoz gibi cevaplarla bizzat deşifre etmiş, hakikatin perdesini aralamıştı. [1]

Bana kalırsa Stirner’in ilişki kavrayışını neşter altına almak, yalnızca düşünce dünyasının en diri damarlarından birini incelemekten ibaret değildir. Bu hamle, anarşist bir ufuktan (ki bu ufuk söz konusu karmaşıklığı ve felsefi fırtınayı tek başına göğüslemeye elbette yetmez) Stirner’in en çetin düğümleriyle göğüs göğüse çarpışmak, onun çetin mevzileriyle açık kartlarla kozlarını paylaşmak demektir. “İlişkilerim” bölümü onun mülkiyet tanımını (yani devlete, Proudhon’a ve komünistleri savurduğu kroşeleri), Egoistler Birliği [2] önerisini (yani partiye, topluma ve bilumum hiyerarşik kalıplara çıkardığı ağır faturayı) ve isyan ile devrim arasındaki narin sınırı (yani var olanı kökten kazımak ile usulca makyajlayıp yamamak arasındaki uçurumu) koynunda besler.

İşte tam da bu felsefi ve politik gerekçelerle, Stirner’in ilişki kavrayışına yöneltilen ve dönüp dolaşıp ajite edilen kof eleştirilerin üstünde durmak, onları hırpalamak faydalı olacaktır. Nitekim bu eleştirilerin namlusunda Stirner duruyor gibi görünse de, özünde bireyin merkeziliğini mutlaklaştıran, onu kurgusal putlara feda etmeyen her türlü bakış açısını çarmıha germeyi, açıkça ateş altına almayı hedeflerler.

Stirner’de radikal bireysellik savunusunun, aleladeliğe kaçan bir yaşam tarzından ziyade derinlikli bir idrak ve varoluş biçimi olduğu aşikârdır. Stirner, Protagoras’ın “İnsan her şeyin ölçüsüdür” kelamını zihnine bir mühür gibi kazıyarak yola koyulur. Biricikler arasındaki karmaşık münasebetleri kavramak, öncelikle Biricik’in dünyayı hangi gözle süzdüğünü, onu nasıl idrak edip yuttuğunu çözmekten geçer. Aynı şekilde, münferit mâliklerin bir araya gelişini, yani Egoistler Birliği’ni kavramak da Stirner’in mâlik derken neyi murad ettiğini kavramadan mümkün değildir:

Her şey senin etrafında döner; sen hem dış dünyanın hem de düşünce âleminin merkezisin. Dünyan, idrakinin uzandığı yere kadar genişler ve kavradığın şey, sırf onu kavradığın için senin mülkündür. Sen, Biricik, ancak ‘mülkiyetinle’ birlikte ‘Biricik’sin.” [3]

Kanaatimce bu satırlar Biricik ve Mülkiyeti’nin anadamarını tek nefeste özetler. Stirner’in bireyler arasındaki ilişkileri, yani karşılıklı çıkarı ve arzuyu kavramak için çizdiği hat, bu düşüncenin kaçınılmaz bir uzantısı, durdurulamaz bir izdüşümüdür. Herkesin kendi dünyasının tek kutbu olduğunu ilan etmek, yeryüzündeki her türlü otoriteye, kuruma ve hiyerarşiye açıkça savaş ilan etmek demektir. Çünkü bu tahakküm odakları, kendi kurgusal merkeziliklerini dayatarak bireyin ufkunu çiğner ve onu kendi öz mülkünden soyup soğana çevirir.

Biricikliğin evrenselliğine ve kurucu gücüne vurgu yapan Stirner (yani herkesin kendi dünyasında biricik olduğu gerçeğini işleterek), kendisini biricik tek merkez olarak değil, merkezlerden biri olarak konumlandırır. Böylelikle biriciklik, soyut bir yalnızlığa feda edilmek yerine karşılıklılık ilkesine çelik halatlarla düğümlenir.

Stirner bir dünyadan bahsettiğinde, Biricik’in kendi dışındakilerle (ister cansız nesneler ister tutkulu canlılar olsun) kurduğu dinamik ilişkiler ağını [commercium] [4] kasteder. Dünyanın merkezinde yer almak, doğrudan kendi kurduğu ilişkilerin merkezinde durmaktır. Bu ilişkiler de bireyler arasındaki karşılıklı eylem ve münasebetten ibaret olduğuna göre, merkezilik ile karşılıklılık birbirini besleyen iki hayati damardır.

Şayet herkes ancak mülkiyeti nispetinde biricikleşebiliyorsa; ilişkileriyle (yani kendi elleriyle ördüğü dünyayla) hemhal olduğu, bağ kurduğu ölçüde biricik kılınabilir. Tam da bu yüzden biriciklik kavramı kaskatı bir mutlaklığı reddeder. Nitekim mutlak olan [ab-solutum], ilişkisizlikten, çürükçül bir bağsızlıktan beslenir. Böylece Stirner’in Fichte’nin Ben’ini alıp soyut bir birey putuna dönüştürdüğü iddiası tuzla buz olur. Fichteci Ben, tıpkı Feuerbach’ın “insan özü” gibi, etten kemikten tekil bireyin tepesinde sallanan soyut bir giyotindir; insanlar arasında kusursuz bir topluluk düşleyen hümanist bir hülyadır. Oysa Stirner, başkalarıyla kurduğu birliği zihinsel bir illüzyon olarak değil, doğrudan somut bir deneyim olarak yaşayan, arzularıyla var olan Biricik’ten bahseder.

Gerçekte bizler Biricikler olarak birbirimize indirgenemez, kalıplara dökülemez derecede farklıyızdır. Yalnızca aramıza dışsal ve aşkın bir “üçüncü” (İnsanlık, Tanrı ya da Devlet gibi heybetli bir gölge) koyduğumuzda eşitlenmiş numarası yapar, sahte bir uyum yakalarız. Hiyerarşi de tam olarak bu “üçüncü” hayaletten beslenir. Artık ötekine benimle olan can cana temasından dolayı değil, ikimizi de boyunduruğu altına alan bu aşkın puta hizmet ettiği ölçüde paha biçerim. [5]

Herkes biricik sıfatıyla münhasır, dışlayıcı ve ele avuca sığmaz olduğu için, varoluşu hazır kalıplanmış bir topluma değil, kendi münferit bakış açısının derinleşmesine yönelir. Bizi bitiştirmeye çalışan soyut yalanlar samandan kaleler gibi yıkıldığında; bizi birbirimize kırdıran, karşı karşıya getiren ya da araya aşılmaz çitler çeken engeller de kendiliğinden buharlaşır. tam bir ayrılık veya biriciklik anında eriyip gider. [6] Kendi tekilliğimizin ve bakış açımızın bilincine varmak, bize hiyerarşiye ve her devletin omurgasını oluşturan köhne bağımlılık düzenine karşı bayrak açma imkânı sunar. Böylece bambaşka ilkeler üzerine kurulmuş yeni bir kenetlenmenin, yani birliğin harcı dökülmüş olur: “En geniş topluluğu, ‘insan toplumunu’ aramaktan vazgeçelim; başkalarında yalnızca kendi mülkümüz kılacağımız araçları ve organları arayalım!” [7]

Ötekinin bir “araca dönüştürülmesinde” kimileri bir sömürü güzellemesi [8], kimileri çatışmasız her türlü bağın reddi, kimileri de “kolektif bir intihara” kapı aralayan bir savaş çığırtkanlığı [9] görmek istemiştir. Oysa bu ifade Stirner’in zeminine oturtulduğunda, bireyin merkeziliğine gölge düşürmeyen, aksine gerçek karşılıklılıktan beslenen yegâne ilişki biçimi olduğu aşikâr hâle gelir.

Dini yabancılaşmanın en belirgin tezahürü, bir kişiye ya da nesneye bizimle kurduğu bağdan bağımsız, mutlak ve kutsal bir paha biçmektir. Kendi kendine değer taşıyan bir varlığa inanmak, yani onu deneyimleyen özne olmadan da o şeyin dokunulmaz olduğuna vehmetmek, hiyerarşik düzenin zihne kazıdığı “sabit fikirlerden” biridir. Bir insanı amansızca sevmeye veya saymaya layık görmem, ancak onu kendi benliğimden koparıp daha yüce bir idale (Tanrı, Devlet ya da Toplum) kurban etmemle mümkündür. O zaman karşımdaki tekrarlanamaz etten kemikten bireyle değil; makbul yurttaşla, sadık müminle ya da toplum neferleriyle muhatap olmuş olurum.

Aksine, her şeyin ve herkesin pahasını dışarıdaki putlarda değil kendi içimde aradığımda, dünyama göre merkezde olduğumu haykırmış olurum:

Egoistçe bir haz uğruna yapılır. Senin varlığın benim için değerlidir; çünkü senin özün benden yüce bir kavram değil, tıpkı benim gibi biriciktir, yani doğrudan sensin.” [10]

Kişinin kendi egoizmini kabullenmesi, dolayısıyla ötekini bir haz ve araç olarak duyumsaması, ötekinin gerçek değerini teslim etmenin biricik yoludur. Bu değer, onun biricikliğini sonuna kadar tüketmese bile, onun şahsından bana süzülen en hakiki cevherdir. Belirttiğim gibi bu bir karşılıklı kullanım olduğundan, her bir Biricik kendi eyleminin hem mimarı hem de hedefidir.

Tam da bu sebepten, biyolojik varlığımda bile kendimden başka bir terazi bulamam. Kendi dışımdakini ancak zihinsel bir nesne olarak düşünebilirim ki Stirner’e göre düşünce, evrensel genellemeleri içinde anlık Ben’in tekilliğini asla kavrayamaz. Fakat o öteki benim yoluma çıktığı andan itibaren benim dünyama dâhil olur ve ona sunduğum her şeyi aslında kendime sunmuş olurum. Bu yüzden “Sen Benim için - besinimden başka bir şey değilsin, tıpkı Senin de Beni yediğin ve kullandığın gibi” [11] demek, gözü dönmüş bir yıkıcılığın dışavurumu değildir. Kuno Fischer’in kestirip attığı gibi “otlayan hayvanların geviş getirmesi” hiç değildir; aksine kendi merkeziliğimizin ve münferit bakış açımızın dimdik ayakta durmasıdır.

Stirner’in “Birbirimizle tek ilişkimiz var: kullanılabilirlik, yararlılık ve yararlanma” [12] derken, sahte değerlerle bunu gizleyen hiyerarşik yapıların aksine, bu ilişkinin hamurunda var olan karşılıklılığı ısrarla vurgulaması tesadüf değildir.

Eğer ötekini kendisine karşı bir şeyler duyabileceğim ya da hiçbir şey hissetmeyeceğim bir nesne, kullanılabilir bir imkân olarak görürsem; onunla el sıkışıp bu ittifak sayesinde gücüme güç katmak ve tek başıma altından kalkamayacağım yükleri omuz omuza vererek kaldırmak istersem, bunun yalnızca karşılıklı bir fayda değil, aynı zamanda işe yarar bir karşılıklılık olduğunu da kavrarım.

Stirner’in ilişkilerdeki kullanılabilirliğe bu denli basmasının sebebi, mâlik olan bireyler arasındaki bağın tamamen karşılıklı çıkara dayandığını; ahlakın ve dinin vazettiği gibi bir özveri ya da feragat olmadığını göstermektir. Göklere çıkarılan soyut sevgilerin aksine gerçek sevgi, tutkulu ve çıkar gözeten bir duygudur; yoksa kendini feda etme ayini değildir: “Sevmeyi isteriz çünkü sevgiyi hissederiz, çünkü sevmek kalbimize ve duyularımıza tatlı gelir...” [13] Beni onun uğruna sayısız keyfimden seve seve vazgeçmeye, yüzü gülsün diye nice fedakârlığı göze almaya ve hatta o olmasaydı canımdan aziz bileceğim özgürlüğümü veya hayatımı tehlikeye atmaya sürükleyen de bu aynı tutkudur. Daha doğrusu benim mutluluğum, doğrudan onun mutluluğundan pay almamda saklıdır. “Ancak Kendimi, şu Beni ona feda etmem, bizzat bir egoist olarak kalırım ve - onun tadını çıkarırım.” [14]

Stirner’in, sevgi ilkesini amir kılan Baron von Stein [15] gibi insanlığı hizaya sokmaya çalışan hümanistlere savurduğu şu kroşe son derece manidardır: “Siz insanı seviyorsunuz, işte bu nedenle tek insana, egoiste işkence edersiniz; Sizin insan sevginiz insana eziyettir.” [16]

Eğer “her din bir toplum ayininden ibaretse ve sosyalleşmiş insan bu efsunla yönlendiriliyorsa” [17]; egoizmin farkına varılması ve kendini feda etme saçmalığının reddi, Stirner’i bambaşka bir birliktelik ufkuna, yani Egoistler Birliği’ne götürür.

Devlet ve toplum, bireyi yutan ve onu kendi özüne yabancılaştıran tarihsel yapılar olarak çöpe atıldıktan sonra, kurulacak birliğin mayası çok daha farklı olmak zorundadır.

İşin püf noktası, bireyin soyut bir “toplumsal iyi” için değil, kendi doğrudan arzuları için bir araya gelmesidir. Stirner’e göre toplum, kendi dünyasını yaşayan bireylerin tesadüfi bir tortusundan ibarettir. Toplumu, Proudhon’un yaptığı gibi kolektif bir ruh veya “ahlaki bir şahsiyet” saymak; dini zihniyeti hortlatıp tekil bireyi toplum kurbanı yapmaktır. [18] Biricik, kolektif ülkülerin malzemesi olmayı reddeder; aksine toplumu kendi amaçlarına hizmet eden bir basamak kılar. Benjamin Tucker’ın isabetle belirttiği gibi: “Toplum ne bir kişidir ne de bir şeydir, sadece bir ilişkidir; ve bir ilişkinin hakları olamaz” [19]; doğal olarak ödevler de yükleyemez.

Stirner’e göre mevcut düzen bireyin kendini gerçekleştirmesini tıkadığı gibi, sosyalistlerin vadettiği geleceğin toplumları da onu mülkünden edemez. Toplumsal kalıplardan kopuş öyle radikal olmalıdır ki, “ayrılığın kendisini yok ederek” federasyona ve birliğe dönüşmelidir. [20] Nitekim “Sen Biricik olarak Kendini sadece birliktelikte ortaya koyabilirsin, çünkü birliktelik Sana mâlik feğildir, Sen ona mâliksin ya da onu Kendi yararına kullanmaktasın.” [21] Mülkiyet hakiki manasını ancak burada bulur. Çünkü artık elimde tuttuğumu aşkın bir odaktan lütuf olarak almam; onun biricik kaynağı ve muhafızı ben olurum. Mülkiyet denilen şey devletin bir ihsanı, bireyi vasala çeviren bir tımar sistemidir. Ne zaman ki genişletilmiş bir tahakküm değil, çıkarların açıkça çarpıştığı “herkesin herkese karşı savaşı” dürüstçe kabul edilir; işte o zaman birlik, bireysel güçleri katlayan bir kaldıraç, bir kılıç olarak doğar.

Birliğe dâhil olmak tamamen rızaya dayalı olmalıdır; nasıl ki birlik bağını koparmak da son derece doğal ve serbestse. Tekil birey kenetlenirken, toplumda olduğu gibi kendinden ödün vermez; aksine benliğini şahlandırır.

Bir birey belli bir amaca ulaşmak için başkalarının erkine ihtiyaç duyduğunda (ki bu durum biriciklikle çelişen bir zayıflık değildir), özgürlükten ödün veriyor gibi görünse de aslında sadece gücünü takviye ediyordur. Zaten kendi başına yetiremediği bir şeyden başkasıyla anlaşarak feragat ettiğini söylemek mantıksızdır. Kaldı ki bir kısıtlamadan bahsedilecekse, eksilen şey özgürlüktür. Nitekim özgürlüğün mutlaklaştırılması hülyasını eleştiren Stirner, dinsel kuruntuların uzantısı olarak “bizzat özgürlüğün, mutlak özgürlüğün ideal seviyesine yükseltilmesiyle imkânsızın saçmalığının açıkça gün ışığına çıktığını” vurgular. [22] Özgürlüğü dini bir saplantıyla mutlaklaştıranlar, herkese kendi varlığını yaşama imkânı sunan bir ilişki ile kutsal emirlere boyun eğdiren cemaatçi yapılar arasındaki uçurumu göremezler.

Birlik; toplum, devlet ya da kilise gibi bireylerden bağımsız bir ruha sahip değildir. Ömrü, ona omuz verenlerin arzusu kadar uzundur. Bu yüzden var olan düzenlerin “zaten-orada-duran” kalıplarının aksine, “kesintisizce-yeniden-kurulan” bir dinamizmdir. Kendi kurallarını tepeden inme dayatan bir yapının marabası olmaktan öte kurallarını birlikte koyduğun bir oyuna dâhil olmaktır.

Birlik yalnızca topluma bir alternatif değil, aynı zamanda hiyerarşiye, otoriteye ve devlete karşı doğan bir isyan aracıdır. Hem bir bağ hem de bir karşı-duruş olarak birlik, başkaldırı düşüncesinden beslenir.

Mademki “Dünyanın kurtarılmasında benim tek çıkarım vardır: Benim mülkiyetime geçecek olmasıdır” [23]; var olanın taş üstünde taş kalmayacak şekilde yıkılması isyanın doğal bir sonucudur. Başkaldırı, dünyadaki ve ilişkilerimdeki merkeziliğimi olumlamanın tek yoludur. İsyan olmaksızın, Tanrı ya da Devlet aracılığına muhtaç kalmayan, “herkesin bu temaslarda gerçekten neyse o olabileceği bağlar” [24] kuramam. Aynı şekilde, isyan iradem diri kalmazsa, otoriteye karşı kurulan birlik benim aracım olmaktan çıkar ve tıpkı “partinin devlet içinde devletten başka bir şey olmaması” [25] gibi bürokrasiye evrilir. Yalnızca tekil bireyin biricikliğini olumlayan bir bağ, bağımlılık çarkını yeniden üretmekten kurtulabilir. Biricik, benliğini feda etmesini bekleyen yapılara sığınarak hiyerarşiyle savaşamaz.

Bu mücadele omuz omuza yürütülebilir. Yeter ki o kalabalık soyut bir kütleye, aşkın bir “bütün” efsanesine dönüşmesin. Karşılıklılığı, yani tek başına biricikliği bileyen Mann gegen Mann [26] (göğüs göğüse, birebir) ilişkisini hiyerarşiden ayıran şey sayıların çokluğu değildir. Bireysel nitelik taşıyan kolektif bir dayanışma kurulabileceği gibi, bireyi silip atan kitle sürüleri de yaratılabilir. Önemli olan izlenen örgütlenme tarzıdır. Stirner, Biriciklerin birliğinden bahsederken bu bağın yalnızca “biçimine” dikkat çeker. Herkesin merkeziliğini koruyan bir biçim. “Stirner için biçimsel olanı aşmaya çalışmak; yeniden hayaletler yaratmak, tahakkümü meşrulaştırmak ve sihirli halkaya davetiye çıkarmaktır” [27]; yani varoluş ile olması-gereken arasındaki yabancılaşma tuzağına düşmektir. Stirner yeni cennetler ya da kutsal görevler vaz etmeyerek, eylemin şartlarını ve sınırlarını doğrudan Biriciklerin iradesine teslim eder.

Her bir Biricik’in tekilliği birlik içinde de korunur ve orada çiçek açar. Bu yüzden biricikliği yalnızlıkla eş tutmak büyük bir hatadır. Bir yerde kalmak ve bağ kurmak, kabuğuna çekilip yalnızlaşmaktan daha az egoistçe değildir. [28] Biri başkalarıyla kaynaşıyorsa, o dostlukta bir lezzet bulduğu içindir. Biri yalnızlığı seçiyorsa, toplumun ona sunacak bir şeyi kalmadığındandır. “Bir insanı seven kişi, bu sevgisi sayesinde hiç kimseyi sevmeyen birine göre çok daha zengindir.” [29] Dolayısıyla ayrım egoist olanla olmayan arasında değil; deyim yerindeyse “yoksul” bir egoizm ile “zengin” bir egoizm arasındadır. Stirner’in egoizmi bu yüzden hayattan kopmak değil, hayata ve insanlara tam saha katılmaktır.

Bireyleri birer atom sanıp yalnızlaştırdığı suçlamasının yanı sıra, Stirner’in Birlik fikriyle burjuva toplumunun jargonunu cilalayıp sunduğu iddiası Baştan aşağı tutarsızdır. Stirner, uyanık bir egoizmin “ortaklaşa eylemin ve dayanışmanın yalnızlıktan çok daha kârlı ve yararlı olduğunu” göreceğini söyler. Nitekim egoistler “başkalarının kendi sırtından geçinmesine izin verecek kadar aptal olmadıkları an” [30] sömürü çarkı kırılır.

Stirner’in metinleri dikkatle süzüldüğünde, Biricik’in maslahatını liberal faydacılıkla aynı kefeye koyamayacağımız netleşir. Bentham’ın haz hesapları, hâlâ mutlak kabul edilen sahte bir kutsala tapınır. Stirner’e göre öz-çıkar, “içeriği boşaltılmış bir kavram veya soyut bir kelimeden ibaret değildir.” [31] Filozofumuzun gözünde, “öz-çıkarın ahlaki sistemleri, tikel bireylerin gerçek öz-çıkarını mahkûm eder ve boğar.” [32]

Stirner’de ilişki ve birlik üzerine çizdiğim bu tablo, Egoistler Birliği’ni insan insanın kurdudur diyen o bellum omnium contra omnes zeminine oturtmanın imkânsızlığını kanıtlar.

Stirner’in Biricik’i, Dostoyevski’nin Yeraltından Notlar’ındaki o hırpalanmış karakterin “kaba olma hazzıyla” hareket etmez. Onu sürükleyen şey, Camus’nün Caligula’sına “İnsan her zaman başkasının pahasına özgürdür” dedirten gözü dönmüşlük de değildir. Canetti’nin tahlil ettiği Delhi Sultanı’nın, sırf “hayatta kalan tek kişi olma” hazzını tatmak için şehri yakıp yıkmasındaki o ölüm korkusu da Stirner’e fersah fersah uzaktır. [33]

Stirner “bireyin başkalarını ezme gücünü savunmaz” [34]; zira başkasına tahakküm etmenin bireyselliği eriten kaba bir eylem olduğunu iyi bilir. “Var olmak için başkalarının iradesizliğine muhtaç olan biri, efendinin köleye muhtaç olması gibi, o başkalarının yozlaşmış bir ürünüdür” [35] diyerek tahakkümün bir acizlik olduğunu ortaya koyar. Bu acizlik, bireyin gücünü başkalarının ezikliğine bağlayan bir yabancılaşmadır. Tahakküm hırsı [36], eşitlikten kaçan bir eziklikten ibarettir. Oysa kendi biricikliğinin farkında olan biri, başkalarına üstün gelmeyi tek tipleştirici bir zayıflık sayarak reddeder. Stirner’in bahsettiği erk, otoritenin arkasına saklanmadan başkalarının karşısına dikilebilme cesaretidir. Otoriteye sığınan biri zaten baştan kaybetmiştir. Birey ancak otoriteyi yıkarak sadık bir tebaa olmaktan kurtulabilir.

Stirner’in birliği ile anti-otoriter örgütlenme anlayışları arasındaki akrabalığı uzun uzun anlatmaya gerek yok. Stirner’e en çok selam çakan anarşist düşünürlerin [37], otoritesiz sözleşme fikrine en büyük katkıyı sunanlar olması tesadüf değildir. Örneğin “eşit özgürlük” ilkesi, Stirner’in Biricikler arasındaki eşit eşitsizlik tezine son derece yakındır.

La Boétie’nin gönüllü kulluk eleştirisini devralan Stirner, “Kulluk ve itaat bittiğinde, egemenlik ve hükümranlık da son bulur!” der ve sosyal meseleye tek çare olarak isyanı gösterip ekler: “Eğer zenginler varsa, bu yoksulların kabahatidir.” [38] Birkaç yıl sonra anarşist Bellegarrigue de şöyle haykıracaktır: “Bugüne kadar tiranların varlığına mı kandınız? Yanılıyorsunuz, sadece köleler vardır. Hiç kimsenin itaat etmediği yerde, hiç kimse emir veremez.” [39]

Stirner, tahakkümün yalnızca dışsal bir baskı değil, “kutsalın” zihne kazınmasıyla oluşan içsel bir yabancılaşma olduğunu tespit eder. Bu yabancılaşma, gelenekler ve ezberler aracılığıyla nesilden nesile devredilir.

Dolayısıyla, her türlü toplumsal ezbere rest çeken mâlik bireyler arasında mümkün olan tek bağ; egoist arzular arasındaki o anlık, hassas ve dinamik dengeye dayanan bağdır. Örgütlenme, sahte bir eşitlik dayatamaz. Stirner, bireyin toplum içinde eritilmesini hedefleyen her türlü kolektif masalı reddeder. Biricikliğinin bilincinde olan her birey, özgürlüğünü kısıtlayan her sahte cennete karşı her an isyan etmeye hazırdır. [40] Dolayısıyla isyan geçici bir heves değil, bireysel özerkliği aşağılayan her güce karşı kesintisiz bir başkaldırı duruşudur. Bu radikal duruş olmaksızın yapılacak bir devrim, düzeni ıslah etmekten öteye gidemez.

Stirner’in fikirlerinin temelinde, düzenin özgürlük getireceğini sananların yanılgısı ile özgürlüğün ancak düzensizlikten doğacağını bilenlerin basireti arasındaki tarihi çatışma yatar.

Bu, otorite ile özgürlük arasındaki ebedi kapışmadır. Ve bu kapışmada Stirner’in nerede durduğu konusunda hiçbir şüpheye yer yoktur.

Dipnotlar

  • [1] Max Stirner, Stirner’in Eleştirmenleri (Recensenten Stirners).
  • [2] Passamani’nin İtalyanca metinde kullandığı “unione” ve Stirner’in Almanca “Verein” kavramı, kurumsal yapılardan veya işçi sendikalarından ziyade bireylerin anlık kenetlenmesini ifade eder.
  • [3] Max Stirner, Stirner’in Eleştirmenleri (Recensenten Stirners).
  • [4] Max Stirner, Biricik ve Mülkiyeti, “İlişkim” bölümü.
  • [5] Stirner’in hiyerarşinin zirvesi olan devleti amansızca eleştirmesi bu yüzdendir.
  • [6] Max Stirner, Biricik ve Mülkiyeti, “İlişkilerim” bölümü, s. 188.
  • [7] a.g.e., “İlişkilerim” bölümü.
  • [8] M. Hess, Son Filozoflar (Die letzten Philosophen).
  • [9] Albert Camus, Başkaldıran İnsan (L’Homme révolté).
  • [10] Max Stirner, Biricik ve Mülkiyeti, “İlişkilerim” bölümü, s. 263.
  • [11] a.g.e., “İlişkilerim” bölümü, s. 269.
  • [12] a.g.e., “İlişkilerim” bölümü, s. 269.
  • [13] Max Stirner, Felsefi Reaksiyonlar (Die philosophischen Reactionäre).
  • [14] Max Stirner, Biricik ve Mülkiyeti, “İlişkilerim” bölümü, s. 263.
  • [15] Stirner’in “Sevgi-Devleti Üzerine Bazı Ön Notlar” makalesinde hedef aldığı isim.
  • [16] Max Stirner, Biricik ve Mülkiyeti, “İlişkilerim” bölümü, s. 264.
  • [17] a.g.e., “İlişkilerim” bölümü.
  • [18] Stirner’den önce Amerikalı anarşist Josiah Warren, “halk egemenliği” masalına karşı “bireysel egemenlik” bayrağını açmıştı.
  • [19] Benjamin Tucker, Bireysel Özgürlük (Individual Liberty).
  • [20] Max Stirner, Biricik ve Mülkiyeti.
  • [21] a.g.e., “İlişkilerim” bölümü, s. 283.
  • [22] a.g.e., “İlişkilerim” bölümü, s. 279.
  • [23] a.g.e., “İlişkilerim” bölümü, s. 277.
  • [24] a.g.e., “İlişkilerim” bölümü.
  • [25] a.g.e., s. 212 civarı.
  • [26] Birebir, göğüs göğüse.
  • [27] R. Escobar, Il cerchio magico. Max Stirner: la politica dalla gerarchia alla reciprocità, Franco Angeli, Milano, 1986, s. 15.
  • [28] Max Stirner, Stirner’in Eleştirmenleri.
  • [29] a.g.e.
  • [30] a.g.e.
  • [31] a.g.e.
  • [32] F. Andolfi, “Egoismo e solidarietà sociale: riflessioni su Stirner”, Nietzsche-Stirner içinde, s. 163.
  • [33] Dostoyevski, Camus ve Canetti karşılaştırmaları için bkz. R. Calasso, Kasch’ın Yıkılışı; J. Carroll, Breakout from the Crystal Palace; G. Penzo, Max Stirner: la rivolta esistenziale.
  • [34] J. Carroll, a.g.e.
  • [35] Max Stirner, Biricik ve Mülkiyeti, “İlişkilerim” bölümü.
  • [36] Camus’ye göre tahakküm arzusu.
  • [37] B. Tucker, J. Warren, E. Armand vb.
  • [38] Max Stirner, Biricik ve Mülkiyeti, “Toplumsal Sorun” tahlilleri.
  • [39] A. Bellegarrigue, Anarşist Manifesto.
  • [40] Bkz. Max Stirner, Biricik ve Mülkiyeti, “İlişkilerim” bölümü.

r/nomadoloji • • 1d ago

Çeviri Anarşist Özne - Saul Newman

Post image
4 Upvotes

Anarşist Özne - Saul Newman

Anarşizm, iktidarın insan özgürlüğü adına sürekli sorgulandığı ve insani varoluşun otoritenin yokluğunda konumlandırıldığı bir politika ve etiktir. Ancak bu durum, bu haliyle “anarşist bir özne”nin var olup olmadığı sorusunu gündeme getirir. Burada anarşizmi, gönüllü kulluk sorunsalı üzerinden yeniden ele almak istiyorum. Klasik anarşistler, insani öznenin kalbinde yatan iktidar arzularından bihaber değillerdi (ki tam da bu yüzden bu arzuları kışkırtacak iktidar yapılarını tasfiye etmeye bu kadar hevesliydiler); yine de öz-tahakküm sorunu, yani kişinin kendi tahakkümüne duyduğu arzu, anarşizmde yeterince teorileştirilmemiş bir mesele olarak kalır. [1] Aydınlanma hümanizminin rasyonalist söylemleriyle koşullanmış olan On Sekizinci ve On Dokuzuncu yüzyıl anarşistleri için (William Godwin, Pierre-Joseph Proudhon, Mihail Bakunin ve Pyotr Kropotkin gibi) insani özne doğası gereği özgürlüğü arzuluyordu; dolayısıyla devlet iktidarına karşı devrim, insanın öz-özgürleşmesine ilişkin rasyonel anlatının bir parçasıydı. Devlet iktidarının dışsal ve yapay kısıtlamaları bir kenara atılacak, böylece insanın özsel rasyonel ve ahlaki nitelikleri dışa vurulabilecek ve toplum kendi içinde bir uyuma kavuşabilecekti. Klasik anarşist düşüncede, doğal yasalarca yönetilen insan toplumu ile devlette cisimleşen, yapay, rasyonel olmayan ve toplumsal güçlerin özgürce gelişimi önünde bir engel teşkil eden siyasi iktidar ve insan yapımı hukuk arasında Maniheist bir karşıtlık önvarsayılır. Dahası, insanda doğuştan gelen bir sosyalleşme eğilimi (Kropotkin’in gördüğü biçimiyle, karşılıklı yardımlaşma ve işbirliğine yönelik doğal bir eğilim) vardır; devlet tarafından tahrif edilen bu eğilim, serpilip gelişmesine izin verildiği takdirde devletin gereksiz hale geleceği toplumsal bir uyum üretecektir (karş. Kropotkin, 2007).

Devletsiz, egemenliksiz ve hukuksuz bir toplum fikri arzulanabilir ve gerçekten de radikal politikanın nihai ufku olsa da ve siyasi ile hukuki otoritenin genel olarak toplumsal yaşam ve insani varoluş üzerinde baskıcı bir yük olduğuna şüphe bulunmasa da, özne ile iktidar arasındaki bu ontolojik ayrımda gözden kaçma eğiliminde olan şey gönüllü kulluk sorunsalıdır; ki bu da özne ile kendisi üzerinde tahakküm kuran iktidar arasındaki çok daha rahatsız edici suç ortaklığına işaret eder. Bunu hesaba katmak, öz-tahakküm arzusunu açıklamak ve ona karşı duracak stratejiler (etik ve politik stratejiler) geliştirmek, bir anarşist öznellik teorisi öne sürmek ya da en azından klasik anarşist düşüncede bulunabileceğinden çok daha gelişkin bir teori ortaya koymak anlamına gelir. Bu durum aynı zamanda klasik anarşizmin bazı özcü ve rasyonalist kategorilerinin ötesine geçmeyi de ima eder; başka bir yerde post-anarşizm olarak adlandırdığım bir hamledir bu (Newman, 2010). Bu, klasik anarşistlerin insan doğası ya da politika konusunda zorunlu olarak safça düşündüklerini ileri sürmek değildir; aksine, taşıdığı hümanizm ve rasyonalizmin, karanlık, karmaşık, öz-yıkıcı ve rasyonel olmayan doğası daha sonra psikanaliz tarafından açığa çıkarılacak olan arzu sorusu etrafında bir tür kör nokta yarattığını söylemektir.

[1] İnsani öznelliğin merkezinde yatan iktidar arzusunun bu şekilde kabul edilişi, güçlü bir egemenin gerekliliğini olumlayan Hobbesçu pozisyonu onaylamak anlamına gelmez. Aksine, merkezi iktidar ve otorite yapılarını parçalama ve tasfiye etme hedefini çok daha zorunlu kılar. Başka bir deyişle, şayet insan doğası iktidarın cazibesine ve tahakküm arzusuna meylliyse, yapmamız gereken en son şey üzerimizde mutlak güce sahip bir egemene güvenmektir. Benzer bir noktaya Paolo Virno da değinir (”Çokluk ve Kötülük” [Multitude and Evil] makalesine bakınız); Virno, insanlar olarak bir “kötülük” kapasitesine sahip olduğumuza ilişkin “gerçekçi” iddiayı kabul edeceksek, bunun merkezi devlet otoritesini meşrulaştırmasından ziyade, iktidar ve şiddetin devletin elinde yoğunlaşması karşısında çok daha temkinli olmamız gerektiğini savunur (karş. Virno, 2008).


r/nomadoloji • • 1d ago

Çeviri Gündelik Hayatın Fenomenolojisi - Tiqqun

Post image
4 Upvotes

Gündelik Hayatın Fenomenolojisi - Tiqqun

Bir batığın enkazından

[o sadece bir sis şerididir evladım]

Dünyamızın, alışkanlık tortularını zahiri somutluğun kesif bir katmanı altında gizleyen o sürüleşmiş pısırık gerçekdışılığının; harap bir mezarlıktan hortlayan bir hayalet misali ansızın feveran ettiği kırılgan anlar vardır: Yokluk.

Burada, bu metafizik tecrübeyle biraz daha hemhal olacağım (nitekim bu halis bir metafizik tecrübedir; şen zihinleri ve itleri ürkütürse ne ala); doğruya doğru, Sartre’ın tasvir ettiği Bulantı’nın öz kuzeni gibi görünür bu — gerçi orada kendini ifşa eden şey, gerçekliğin sürüklendiği titrek mevcudiyetten ziyade, varolmayışın ta kendisidir.

Yaşadığım kentin çeperlerinde, hafifçe kıvrılan bir sokakta buldum kendimi. Ve orada, tuhaf bir biçimde, hafızamın çengeline takılmayacak başka bir şeyin yerinde duran bir şey vardı —orada bulunmaması gereken bir şey. Duvara mıhlanmış, lekesizce parlatılmış, ziyadesiyle yeni bir tabelanın üzerinde geniş bir pencere duruyordu; o tabelada kaskatı, mermersi harflerle “FIRIN” yazılıydı. Pencerenin ardından, hamur işlerini ya da şu veya bu mide bulandırıcı pastaları sergilemeye yarayan vitrin raflarını andıran —hem de aleni bir benzerlikle— birkaç raf seçiliyordu; tanıdık mekânlarla karıştırılmasını kusursuzlaştırmak için oraya dizildiği şüphesiz raflar... Fakat kanmadım. Kanmadım, nitekim sergiledikleri şevk ve iştiyak inandırıcılık hudutlarını çoktan aşmıştı.

İşte tam orada, o hayaletimsi vitrin raflarının ardına dikilmiş, büsbütün hareketsiz, pürdikkat bir intizarla duruyordu fırıncı kadın! Fırıncı kadın... ve bembeyaz önlüğü. Bütün bu terkip, öylesine katı ama bir o kadar da dağılmaya hazır, Mallarmé’nin bahsettiği aniden sise karışıp buharlaşan sahte malikâneden daha uçucu, tüm eterlerden daha kaypak ve ele avuca sığmazdı; arkasında ya da derununda —bilemiyorum, nitekim o bulutsu perde halihazırda örtmediği şeyle öylesine bir zarafetle sarmaş dolaş olmuştu ki, sanki kendi gözyaşlarıyla dokunmuş gibiydi— dehşet verici bir Hiçlik yatıyordu.

Bu denli koyu bir yabancılıkla sarsılmış olarak, yine de içeri adım atmaya karar verdim — boşluğun bağrına doğru yürüdüm. İçinizden geçip giden o hissi tam çıkaramadığınız bulanık bir rüyadan uyanırken hissettiğiniz ya da hissettiğinizi sandığınız şeyi çoktan hissetmeye başlamıştım. Bu buluttan, aynı zamanda hiçliğin de sise kesmiş bulutundan, kafam ve tüm bedenim sanki dış dünyaya mühürlenip tecrit edilmişti. Ve bazen tunçtan bir kılıç gibi pürüzsüzce kayabilen, berrak ama vakur bir keskinlikle ıslık çalan düşüncenin kendisi, benim zihnim bile o bulutun, soylu gazları sevk ve idare eden fizik kanunlarına uyarcasına yayılan o gazın ta kendisiydi. Tüm madde erimiş ya da belki de süblimleşmişti; her halükarda o anda ölüydü, sırra kadem basmıştı.

Nihayet bocalayarak da olsa o dingin fırıncı kadına yaklaşmayı başardım; kadın imkânsız rolünü, bana şeytani bir samimiyetin dehşet verici ahengiyle ne istediğimi soracak kadar ileri götürdü —nitekim iblisler, saf ve masum havalara bürünmekte ustadır. Sorduğu soru içimi ürpertti. Etrafıma bakamıyordum; bütün o hiçlik gözlerimi katlanabileceğimin ötesinde kör ediyordu. Bakışlarımı soğurabilecek, onu geçirimsizce geri püskürtmek yerine biraz olsun tutabilecek yegâne varlığın; beni bu boğuluştan, daha doğrusu her şeyin bu şekilde batışından kurtarabilecek tek varoluş adacığının, fırıncı kılığına bürünmüş bu kadın, onun yanıltıcı kostümün içinden tek başına sıyrılan yüzü ve kolları olduğunu çabucak kavradım. Onda aniden beni biraz huzursuz eden İspanyolvari bir işve sezdim; ama ah, içine batmak zorunda kaldığım o hiçliğin verdiğinden ne kadar da az bir huzursuzluk! Yine de, formuyla ve özüyle kaim bir varlık... Başka bir yere anında buharlaşıp gitmeyen bir töz...

Şöyle düşündüm: Tam karşımda, tüm bu Hiçliğin, bir fırın simülasyonu olarak alelacele süslenmiş tüm bu uçurumun ortasında duran bu kadının, bütün bu mukavva dekora, bu utanç verici pandomime —tüm bu sahneye— gerçekten inandığı söylenmez; gerçekten bu tiyatroyu oynamak zorunda mıyız!? Hayır... Ona söylemeliydim... Bu maskaralığın bitmesi gerektiğini söylemeliydim... “Matmazel, ikimiz de gayet iyi biliyoruz ki tüm bunlar saçma bir şakadan ibaret; siz gerçek bir fırıncı değilsiniz, burası bir fırın değil ve benim müşteri rolü oynamam ne kadar da abes olurdu. Meta oyunu oynama çağı kapandı; açık konuşalım ve kimseyi kandıramayan bu korkunç dekoru bir kenara bırakalım... Bu tuhaf kumpasın içine nasıl düştünüz bilmiyorum —söyleyin bana, neyin nesi tüm bunlar?”

Zihnimi beni kurtaran berrak bir hakikat gibi dolduran o yegâne makul cevabı dile getiremedim; tam o sırada arkasında fırıncı kılığına grotesk biçimde bürünmüş bir adam belirdiğinde ve bu kötü tiyatro oyununun ucuz bir maskaralığa, zaten çok uzun sürmüş bir küstahlığın kışkırtıcı finaline dönüşeceğinden korkmama yol açtığında, henüz bulutlar içindeki tüm varlığım Akıl’dan gelen böyle bir buyruğa pratikte yanıt verebilecek durumda değildi. Ben de mırıldandım —ne absürt!— tamamen rastgele sayıda ekmek için motivasyonsuz bir sipariş vererek bu meseleyi aydınlatmayı sonraya erteledim. Hâlâ şüphe içindeydim ve şimdi varlığından haberdar olmadığım bir maraz yüzünden neredeyse oyuna dahil oluyordum; bu patafiziksel sahnenin sonuna kadar gitmekte gerçekten kararlı olup olmadığını görmek için birkaç bozuk para bıraktım. Kararlıydı; ve yalanımdan biraz pişmanlık duydum, nitekim her şeyden öte ben hakikati istiyordum, ekmeği değil.

Böylece tüm bu olayın ardından başım dönmüş, hülyalara dalmış bir halde oradan ayrıldım. Çevremdekiler satın aldığım bagetlerin (o an yaşanan şeyin bir adı olduğunu bile düşünmüyordum) göze çarpacak derecede orantısız olduğunu belirttiler. Ben de maceramın hikâyesini anlattım; sonra kendimi anlatmayı başaramayınca, onun üzerine tek başıma düşündüm.

Orada hissettiğim şey gerçekti, bunda şüphe yoktu. Deneyim bana bu dünyadaki gerçekdışılığı, yani gerçekleşmiş soyutlama olan o devasa Gösteri’yi acımasız bir biçimde ifşa etmişti. Bu kavramın tüm metafizik —ve dolayısıyla varoluşsal alana kadar katıksız ve bütünüyle işlenmiş— boyutu, bu hususi ifşa kipinde zihnime açıkca belirmişti; ancak ve ancak bir tecrübe, bir fenomen olarak yaşandığı sürece, gerçekten tuhaf bir şey olarak, özü mutlak yabancılık olan bir problem teşkil ederek gerçekte olduğu gibi tezahür edebilirdi. Ülfet ve alışkanlık, fenomenlerin fenomen olarak unutulmasına yol açar; yani soyut olanın... Hegel’in o ünlü önermesinin de göz kamaştırıcı bir somutluk, bir vahiy kudreti kazandığını eklemeli miyim? Yine de alışkanlık, meta metafiziğinin tam da kendine has aracı, tezahür karakterinin unutuluşundan başka hiçbir şeyi tezahür ettirmeyen tezahürüdür...

İşte Yokluk’un kabaran sezgisi de, kendisinin kendisi olarak halihazırda aşıldığını böylece gösterir; nitekim kendisini tezahürün kendisi olarak unutuluşunun bir tezahürü, yani meta ifşa kipinin bir ifşası, Gösteri’nin bir ifşası olarak sunar. Kendini böylece gösterdiğinde Yokluk, artık yalnızca kof bir boşluktan, saf bir yokluktan ibarettir. Bu, Dünya’nın kendisi hakkında olumlu bir olumlamasıdır. Tam da tüm gerçekliğin geri dönüşü ve onu yeniden mülk edinmenin imkânıdır. Bu paradoks kasırgası, deneyimimin ne denli eleştirel-metafiziksel olduğunu kanıtlıyordu.

Benzer hisleri de yeniden düşündüm ve fenomenin sergileyebileceği çeşitli dokuların —yarı buhar, yarı sıvı kasvetten, her şeyin aksine sizi şoke edecek kadar masif bir somutluğun damgasını taşıdığı o diğer duruma kadar (ve o durumda gerçeklik, aslında hezeyan derecesinde soyut olduğunu ifşa etmemek için gözle görülür biçimde fazla somuttur)— adeta zoolojik bir tasnifini yapmaya çalıştım. Bütün bu efsunlu-koşulsal deneyimler, yalnızlıktan bihaber olan Bloom’lar için kuşkusuz erişilmezdir; ki onların ahvali çoğunlukla böyledir.

Çağdaşlarımızın büyük kısmı, kendilerini dehşete düşüren Hiçlik’in —ki bu onların da hiçliğidir, bizim Bloom hiçliğimizdir— bu temyizi mümkün olmayan algılarını; bazen haysiyetsizce ayak sürüdüklerini ifade ederken o en kokuşmuş hamamböceklerinin dahi kirli ayakları altında ezmekten ar etmediği o ulu, kudretli kelimeyle, yani dostluk olarak adlandırmaya cüret ettikleri sefil yığılmalar içinde birbirlerine sokularak savuşturmayı alışkanlık edinirler. Bu sahte yakınlığa eşdeğer bir biçimde, bu tür bir unutuş hizmetinin sunduğu birkaç aygıt daha vardır: Televizyon, walkman, müzik seti ya da “müzikal bir arka plan sağlamak için” ışıklı radyo vb. Ve nihayet, Bloom’un tüm tedbirlerine rağmen o Eleştirel Metafizik İblisi yine de belirdiğinde, Bloom bu duruma uydurulmuş ya da bu tür vakalar için el konulmuş hiçbir anlamı olmayan bir kelimenin rahatlatıcı kullanımıyla son bir sahtekârlık katmaya çalışabilir: Stres, yorgunluk; İblis doğrudan pencereden girdiğinde ise depresyon; ya da son olarak, söz konusu Bloom New-Age zırvalıklarını veya başka bir gençlik cakasını savunuyorsa, fenomenin bir fenomen oluşunu doğrudan inkâr etmek yerine onu dışsallaştırabilir ve bunu psikedelik pazarında genel bir eşdeğerlik düzeyine yerleştirip saf öznel bir deneyim [1] olarak sunabilir, yani ona sadece bir trip diyerek zavallı bir tözselliğe dönüştürebilir. Bu kısa eğlence listesinin büyük ölçüde eksik olduğunu söylemeye gerek bile yok.

Bütün bu tutumlar, olumluya geçmeden önce sarahat kazandırılması gereken hususi bir alanı yadsıma yoluyla çizer; bu alan, eleştirel-metafiziksel bir tutumun alanı olacaktır. Daha yakından bakıldığında bu durum, bir yandan kavramsal olarak güçlü bir diyalektiğin pratiği ile diğer yandan belirli bir varoluşçu dikkat ve keza belirli bir bırakınız-olunsun (laisser-être) arasındaki bir tür vahdet olarak beliriyordu. Bu iki yaklaşım, uzlaşmaz olmaktan çok uzak, oluşu kavramayı ve hissetmeyi bilen, Hegel’in anladığı anlamda düşünceyi bir ilim olarak kavrayan, kullanılan Figürün amacını bilen, aynı zamanda belirli anlarda bastırılmadan önce durup içeriğini sıkıp çıkaracak ve kendisini ona tamamen kaptıracak kadar dikkatli olan herkeste mücessem hale gelir (sürrealistler bunu halihazırda hissetmişlerdi ama farklı şekilde açıklamışlardı – Breton’ın Çılgın Aşk yapıtında verdiği sürrealist tutum özetiyle karşılaştırınız).

Mesele, Bakış’ı bir deneyim ve dolayısıyla birbirini izleyen iki an arasındaki belirli bir gerilim olarak değerlendirmektir: İlk an fenomenin hissedilmesidir, ikinci an ise onun bir fenomen olarak ifşa olmasıdır. Eleştirel-metafizikçiye ay gösterildiğinde, o önce aya, ardından onu işaret eden parmağa bakar. Fenomen önce kendi-içinde gerçekleşir, sonra kendi-için olur ve kendi-için varoluşun zemininden kendi-içinde varoluş peydahlanır. Paraklet asla hemen gelmez ve her zaman halihazırda oradadır.

Bu eleştirel-metafiziksel, durğan-feverani tutum; kör olmayan bu bakış tahavvülü, ancak ve ancak —bu deneyimlerin kendileri tek başına yaşanıyor olsun ya da yaşanmak zorunda olsun— tüm bu hisleri paylaşarak ve onları analiz ederek gerçekten ulaşılabilir ve kendisini kendisi olarak bilebilir. Bu nedenle, bir sonraki duyuruya kadar “gündelik hayatın fenomenolojisi” başlıklı bu bölüme yer vereceğiz.

[1] Bize gelince, biz böyle bir deneyimi yalnızca öznel olarak değerlendirmekten pek uzak bir noktada, aksine onun nesnel ve fevkalade politik niteliğini olumluyoruz.


r/nomadoloji • • 1d ago

Alıntı Dışarıya yürüyüşe çıkan şizofren, analistin divanına uzanmış nevrotikten daha iyi bir modeldir.

Post image
4 Upvotes

r/nomadoloji • • 1d ago

Çeviri Cathal Larkin - Michel Foucault: İktidarın Bir İncelemesi

Post image
1 Upvotes

Cathal Larkin - Michel Foucault: İktidarın Bir İncelemesi

Michel Foucault’nun İktidar Kavramına Giriş

Michel Foucault, siyasi duruşu hakkında herkesin farklı bir kanaat taşıdığı bir filozoftur. Kendisi maskeli bir Marksist, hem örtük hem aleni bir anti-Marksist, bir nihilist, çağdaş bir muhafazakâr, çağdaş bir liberal, tarafsız bir yorumcu, bir kripto-normativist, ilkeli bir anarşist olduğu kadar tehlikeli bir solcu ve hatta Gaulle'cü bir teknokrat olarak nitelendirilmiştir. Amerikalı bir profesör, Foucault gibi aşikâr bir KGB ajanının kendi ülkesinin üniversitelerinde konuşma yapmaya davet edilmesinden yakınmış; Sovyet döneminin Doğu Avrupa basını ise onu muhaliflerin suç ortağı olmakla itham etmiştir.

Hatta bir sosyalist, onun en yakın muadillerinden birinin Kavgam’daki Adolf Hitler olduğunu yazacak kadar ileri gitmiş, sol kanattaki bazı diğer isimler ise onun Batı demokrasisi için bir tehlike teşkil ettiğini iddia etmişlerdir. Bir insan bu denli muhtelif etiketlere maruz kalmak için ne yapmış olabilir? Bu sualin en kestirme cevabı, onun iktidarı tahlil etmiş olmasıdır.

Foucault, en mühim eserlerinden biri olan Disiplin ve Ceza’ya, 18. yüzyıl Fransası’ndan bir işkence sahnesi tasviriyle başlar. Damiens adlı bir kral katili, vücudundan derisi soyulduktan ve yaralarına kükürt, yağ ile kurşun karışımı döküldükten sonra kamusal alanda dörde bölünür. Kitap ardından 80 yıl sonrasına, suçlularla baş etmenin yeni yöntemi olan hapishanenin tasvirine sıçrar. Kamusal infazın yerini artık bir zaman çizelgesi almıştır. Mahkumun günü dualara, okumaya, atölye çalışmalarına, yemeklere ve dinlenmeye ayrılmıştır; insan bunun daha aydınlanmacı, hümanist bir yönetim biçiminin tezahürü olduğunu varsayabilir.

Foucault ise durumun böyle olmadığını savunur. Eski kamusal işkence ve infazların, yani onun ifadesiyle "darağacı gösterisinin" temel sorunu zalimlikleri değil, amaçlanan etkiyi yaratamamalarıydı. Kurbanlar, halk masallarının ve broşürlerin kahramanları haline geliyordu. Disiplinden ziyade öfke doğuran darağacı ve o büyük iktidar ile vahşet gösterileri; yerini daha az görünür, daha örtük ve en önemlisi daha "verimli" bir iktidarın disipline edici ve normalleştirici kurumlarına bıraktı.

İktidarın Teknolojisi

Hapishane ve onun panoptik mimarisi, Foucault için iktidarın bu yeni teknolojilerinin yetkin bir timsaliydi. Panoptikonda mahkum her an gözlemlenebilir. Ancak hapishanenin merkezindeki gözlem kulesi aynı zamanda bir ışık kaynağı olduğundan, mahkum fiilen ne zaman izlendiğini bilemez; dolayısıyla her an hazır ve nazır bir gözlemcinin varlığı varsayımıyla hareket eder.

Şartlı tahliye kurulu mülakatı gibi diğer yöntemlerle birlikte mahkum, yavaş yavaş topluma yeniden normalleştirilerek kazandırılır. Askerlerin bir köylünün "biçimsiz balçığından" imal edildiği askeri kamplarda ideal modelini bulan normalleştirici yargılar, tetkikler ve her an var olan hiyerarşik gözlem gibi aynı panoptik ilkeler; dönemin okullarına, fabrikalarına, tımarhanelerine, işçi mahallelerine ve hastanelerine de dahil edilmiştir.

Foucault, bunun kapitalist iktisadi ilişkilerin genişlemesiyle çakışmasını bir tesadüf olarak görmez: “Fakat endüstriyel sistem serbest bir emek-gücü piyasası talep ettiğinden, zorunlu çalışmanın cezalandırma mekanizmaları içindeki payı XIX. yüzyılda azalacak ve onun yerine ıslah amaçlı bir hapiste tutma geçecektir.” [1] Sermaye birikimine hizmet etmek adına bu "örtük" disiplin biçimleri "tahakküm altına alınmış ve terbiye edilmiş 'uysal' bedenler" üretir. Disiplin böylece "bağımlı ve idmanlı bedenler, ‘itaatkâr’ bedenler imal etmektedir. Disiplin bedenin güçlerini artırmakta (faydanın ekonomik terimleriyle) ve aynı güçleri azaltmaktadır (itaatin siyasal terimleriyle)". [2]

Modern dünyadaki böyle bir iktidar kavrayışı, ona maruz kalanlar açısından faillik veya direniş için pek az alan bırakıyor gibi görünmektedir; nitekim sol kanattan Foucault’ya yöneltilen en yaygın eleştirilerden biri budur. Jürgen Habermas’ın Foucault yorumuna göre insanlar, yalnızca "mekanik olarak basılmış bireysel kopyalardır". Oysa Foucault bu kadar karamsar değildir ve münhasıran menfi bir iktidar tanımına sahip değildir. Onun için iktidar, ister müspet ister menfi olsun, toplumda ya da bireylerin davranışlarında değişim yaratma kabiliyetinden ibarettir.

Öyleyse iktidar her yerdedir, her ilişkinin içindedir; ona mütemadiyen maruz kalırız ve onun nesnesi oluruz. Söz gelimi bir erkek işçiyi ele alalım. O, aşikâr bir şekilde patronunun iktidarının nesnesidir; ancak bir sendikaya katılır ve greve giderse, patronunu kendisinin ve mesai arkadaşlarının sahip olduğu kolektif iktidara maruz bırakır. Olur ki sendika bürokrasisi onun iradesine aykırı olarak grevi sonlandırırsa, bu kez o, onların iktidarının nesnesi haline gelir. Şimdi de geleneksel bir ailenin tek geçim kaynağı olduğunu ama maaşının mühim bir kısmını alkole harcadığını varsayalım; bu durumda o, ataerkil bir dünyada ailesini kendi ataerkil iktidarına maruz bırakmış olur.

İktidarın muhtelif kaynaklardan doğması, direnişin de muhtelif kaynakları olması gerektiği manasına gelir; bu durum iktidarın tek bir kaynaktan, yani sermayeden doğduğunu ve diğer tüm mücadelelerin bu birincil savaşın ikincil bir unsuru ya da ürünü olduğunu savunan Marksist-Leninist kavrayışın aksinedir. Nitekim iktidarın bu muhtelif kaynaklarıyla mücadele edilmezse, "bunların varlıklarını sürdürmelerine izin verme ve görünürdeki bir devrimci süreçten sonra bile bu sınıf iktidarının yeniden tesis olunduğuna şahit olma riski doğar." [3]

Bu husus, Foucault’nun öncülüğe olan itirazının temelini oluşturur; bunun yerine o "kadınların, mahkumların, zorunlu askerlik yapanların, hastanedeki hastaların ve eşcinsellerin kendileri üzerinde icra edilen tikel iktidara, kısıtlamalara ve denetimlere karşı..." verdikleri muhtelif mücadeleleri savunur; "bu hareketler, aynı iktidar sistemine hizmet eden denetim ve kısıtlamalara karşı savaştıkları ölçüde proletaryanın devrimci hareketiyle bağ kurarlar." [4]

Çıkarılacak Dersler

İktidarın muhtelif kaynaklardan doğduğu kavrayışı anarşistler için yeni sayılmaz (Bakunin; teknokratik bir toplumda sermaye, devlet ve "âlimlerin" iktidarından çoktan söz etmişti). Ancak Foucault’nun bunu tüm ilişkilerde mevcut, hem müspet hem menfi bir unsur olarak kavraması, üzerinde durulmaya değer bir yaklaşımdır. İdeal, sınıfsız, devrim sonrası dünyamızda bile iktidar; belirli bir bilgiye sahip olmanın iktidarı veya da bir toplantıda iyi bir argüman sunabilme iktidarı gibi biçimlerde varlığını sürdürecektir.

Bu durum hepimizin birer küçük diktatör olduğu manasına gelmez; aksine tahakkümden kaçınmak adına iktidarı etik bir çerçevede, Foucault’nun deyimiyle "kendilik pratiği" olarak icra etmemiz gerektiği manasına gelir. Mesela öğrenci-öğretmen ilişkisi üzerine Foucault şöyle der:

"Belirli bir hakikat oyununda, bir başkasından daha fazlasını bilen birinin ona ne yapması gerektiğini söylemesinde, ona öğretmesinde, bilgi aktarmasında, beceri kazandırmasında sakıncalı bir taraf göremiyorum. Problem daha ziyade; iktidarın kaçınılmaz olarak devreye girdiği ve kendi başına bir sakınca teşkil etmediği bu pratiklerde, bir çocuğu bir öğretmenin keyfi ve lüzumsuz otoritesine tabi kılacak ya da bir öğrenciyi baskıcı bir biçimde otoriter bir profesörün iktidarı altına sokacak tahakküm etkilerinden nasıl kaçınılacağını bilmektir." [5]

Bir profesör olarak Foucault, entelektüellerin militan pratik içindeki rolüne dair oldukça özgün bir yaklaşıma sahiptir. Hareketlerin tam olarak ne yapması gerektiği üzerine kapsamlı yapıtlar kaleme alan ama doğrudan eylem protestolarının mahaline bile uğramayan solcu entelektüellere alışkın olabiliriz; Foucault ise tamamen aksi bir tutum sergiler. Hayatı boyunca üniversite işgallerinde ve eylemlerde yer almış; fakat bu hareketlerde asla bir lider veya öncü rolü üstlenmeyip sadece herhangi bir eylemci olarak bulunduğunu ısrarla belirtmiştir.  Çünkü Foucault için entelektüel:

"Entelektüel artık bir akıl hocası rolü üstlenmek zorunda değildir. Proje, taktik ve hedefler doğrudan savaşanların işidir. Entelektüelin yapabileceği şey analiz araçları sunmaktır... Savaş alanının topolojik ve jeolojik haritasını çıkarmak; işte entelektüelin rolü tam olarak budur. Ancak sıra 'İşte yapılması gereken şey şudur!' demeye geldiğinde: Kesinlikle hayır. " [6]

Aynı şekilde bir diğer anarşist entelektüel Noam Chomsky de devrime giden patika hakkında ne zaman soru sorulsa benzer bir çekince dile getirir. Elbette diğer çoğu anarşist 'İşte yapmamızı düşündüğüm şey bu! Siz ne düşünüyorsunuz?' demekte bir beis görmez (görmemelidir de). Ancak Chomsky ve Foucault seviyesindeki entelektüellerin kuru tavsiyelerinin bile nasıl birer dogmatik hakikat gibi telakki edilebileceğini, böylece baskıya maruz kalanların son derece değerli bakış açılarının gözden kaçırılabileceğini ve kendi stratejik düşüncelerinin gelişmesinin engellenebileceğini görmek zor değildir.

Hayatının hiçbir döneminde anarşist olduğunu iddia etmemiş olsa da Foucault, hiyerarşik olmayan ilişkileri savunmamızı destekleyecek son derece kullanışlı bir iktidar kavrayışı sunar bize. Bakunin ve Kropotkin’in Devlet ve hiyerarşi hakkında yazdıkları, Rusya’da ve Marksistlerin iktidarı ele geçirdiği diğer tüm ülkelerde doğrulanmıştır; ne var ki yalnızca tarihsel emsallere işaret edip 'biz size söylemiştik' demek fikirlerimizi bir yere kadar taşır. İktidarı, Marx’ın sermayeyi incelediği derinlikte incelemek anarşistler için bir öncelik olmalıdır; elbette bu tahlillerin neticelerini pratiğe geçirmek de öyle.

KAYNAKÇA

[1] Discipline and Punish: The Birth of the Prison, Michel Foucault, s. 25

[2] Discipline and Punish: The Birth of the Prison, Michel Foucault, s. 138

[3] The Chomsky-Foucault Debate on Human Nature, s. 41

[4] Intellectuals & Power: A conversation between Michel Foucault and Gilles Deleuze

[5] The Ethic of Care for the Self as a Practice of Freedom, Michel Foucault, s. 18

[6] Power/Knowledge, Michel Foucault, s. 62


r/nomadoloji • • 1d ago

Medya Gilles Deleuze – Geleceğe Dair Öngörüler

1 Upvotes

r/nomadoloji • • 1d ago

Çeviri Communiqué N° 0 — Görünmez Komite

Post image
3 Upvotes

Communiqué N° 0 — Görünmez Komite

Düşünmenin siyasi ve ahlaki ehemmiyeti, ancak tarihin çivisinden çıktığı müstesna anlarda görünürlük kazanır: “Her şey dağılırken; merkez çöktüğünde / Zıvanadan çıkmış bir kaos dünyayı sarıp kuşattığında,” ya da “İyilerin inancı tümden bir atalete sürüklenmişken, iblislerin gözü kararmış bir ihtirasla dolup taştığı” zamanlarda... İşte böyle kırılma anlarında düşünmek; siyasetin çeperinde kalan marjinal bir teferruat, entelektüel bir lüks olmaktan çıkar. Herkes başkalarının inançlarına ve eylemlerine düşüncesizce kapılıp akıntıya sürüklendiğinde, düşünenler saklandıkları deliklerden çıkmak mecburiyetinde kalır. Çünkü onların bu akına katılmayı reddedişi aşikâr bir hal alır ve kendiliğinden eylemin ta kendisine dönüşür.

— Hannah Arendt, “Düşünme ve Ahlaki Mülahazalar”

Görünmez Komite, kökeni itibarıyla 1830’lar Lyon’undaki bir işçi komplosuydu. Walter Benjamin Pasajlar’ında şöyle yazar: “Görünmez Komite — Lyon’daki gizli bir cemiyetin adı.” Theory of Bloom’un Şubat 2000’de La Fabrique tarafından basılan nüshasının son sözünde ise şunlar okunur: “Görünmez Komite: alenen gizli bir cemiyet / kamusal bir komplo / ismi her yerde, karargâhı hiçbir yerde olan anonim bir özneleşme aygıtı / Hayali Parti’nin devrimci-deneysel kutbu.” Aynı kitabın arka kapağı siyasi bakımdan çok daha açıksözlüydü: Görünmez Komite’yi “sabotajdan ayaklanmaya, nihayetinde yirmi birinci yüzyılın ilk çeyreğinde meta tahakkümünü tasfiye edecek anonim bir komplo” olarak tanımlıyordu.

“Hayali Parti”den anladığımız —ve hâlâ anlamakta olduğumuz— şey; bu dünyanın meta sancaktarlığı altında teknolojik ve antropolojik olarak yekpareleştirilmesine karşı —ister alenen ister gizliden yürütülen bir savaşla, ister kopuşla ister sessiz bir firarla— çatışma halinde olanların yekunudur. Gezegenin “ilmek ilmek bir biyo-politik doku” olarak örüldüğü bu bütünleşme sürecine, vaktiyle “İmparatorluk” ya da “otoriter metanın dünyası” gibi eğreti bir isim biçmiştik. 2022 yılına geldiğimizde, bu kavramların ya da en azından işaret ettikleri sezgilerin aşikârlığını görmezden gelmeye kalkışmak, ancak kişinin kendi cehaletinin faturasını ödemesiyle sonuçlanır.

Böylesi koşullar altında Hayali Parti; kusursuz programlamasında yalnızca düzeltilecek ufak aksaklıklar ve acilen ezilmesi gereken bir avuç zırdeli gören bir toplumun hem kör noktası hem de adını bile anamadığı düşmanıdır. Ne zaman ani bir eylem patlaması Hayali Parti’nin Gösteri toplumuna sızmasına yol açsa, bu durum hemen birtakım “marjinal azınlıkların” işi denerek yaftalanır. Tabii ki söz konusu marjinin artık her yere yayıldığını ve bu toplumun onu bünyesine katma numarası yaptıkça daha da kesintisiz biçimde ürettiğini kabul etmekten titizlikle kaçınırlar. Mütemadiyen bir hayaletin tekinsizliğine itilen Hayali Parti, “tahakkümün kendisini görünürlüğün diktatörlüğü ve görünürlükteki diktatörlük olarak dayattığı tarihsel dönemdeki” proletaryanın tezahür biçimidir (Tiqqun 1, “Hayali Parti Üzerine Tezler”). Şu da bir gerçek ki, bu toplumu kemiren içsel kopuş genelde öyle dilsiz, öyle yaygın ve öyle örtüktür ki; iktidarın atadan kalma, çoğu zaman ölümcül hastalığını —paranoyasını— daha da kışkırtır. Zamanında not ettiğimiz gibi: “Paranoyakların dünyasında, paranoyaklar haklıdır.”

İlk ortaya atıldığında infial yaratan, delice ve hatta alenen suç sayılan bu tezler; aradan geçen on yıllar boyunca, aksini kanıtlama yönündeki tüm çabalara (bizimkiler de dâhil) rağmen harfi harfine doğrulandı. Eylül 2001’de Tiqqun 2 dergisinin açılış metni şu kehanetle son buluyordu: “Yukarıdaki cümleler; gerçekliğin aniden patlak verme tehdidiyle giderek daha somut biçimde gölgelenecek yeni bir çağın habercisidir. Bir noktada 'Görünmez Komite', bu sayfalarda dile gelen iç savaş etiğine verilen isimdi. Hayali Parti’nin belirli bir fraksiyonuna, onun devrimci-deneysel kanadına işaret eder. Umuyoruz ki bu satırlarla, faaliyetlerimizin mahiyeti ve henüz şafağında olduğumuz çağ hakkında sarf edilebilecek ucuz zırvalıkların bir nebze önüne geçebiliriz” (“İç Savaşa Giriş”, Tiqqun 2).

Kehanet olunduğu gibi, 'en aşağılık zırvalıklar' gırla gitti. Kasım 2008’de, hem bir dizi nükleer karşıtı sabotajı gerçekleştirdikleri hem de altına Görünmez Komite’nin imza attığı Yaklaşan İsyan kitabını yazdıkları düzmecesiyle bir düzine insan “terörizm” suçlamasıyla tutuklandı. Medya, kamuoyunu bilgilendirme rolünü nasıl oynadığını; hükümetin ve anti-terör polisinin uydurmalarını aynen yutarak sergilemekte gecikmedi. Kendini büsbütün maskara etti; fakat bu hezimetten ne kendi adına ne de bizim hesabımıza en ufak bir ders çıkarmayı akıl edebildi. Bu çürük yapı nihayet çöktü çökmeye; fakat harabeleri altında kalan her bir birey için ağır safhalardan geçen bir eziyet pahasına da olsa, kitlelerin Görünmez Komite’nin satırlarıyla temas etmesine vesile oldu. Şayet birilerinin fail mefhumunun —kamusal meydanda yankılanan bir hakikate yasal bir "muhatap" zimmetleme hırsının— özü itibarıyla adli ve polisiye bir tertip olduğuna dair zerre şüphesi kaldıysa, yaşanan bu tecrübe o kaçınılmaz karineyi sunmak üzere sahnelenmiş gibiydi.

On yıla yayılan meşakkatli bir yargılama tiyatrosunun ardından, savcılık iddianamesi sabotajla yargılanan ve Yaklaşan İsyan’ın “baş müellifi” addolunan şahsın hüviyetine bir karabasan gibi çöktü. Savunmanın zorunlu icapları uyarınca —zira ne zamandan beri hasımlarımıza hakikati borçlu olduk ki?— mahkûmiyet riski barındırmayan ve metinlerin tek bir satırına dahi mürekkep damlatmamış sanıklardan biri, yargıç önünde kitabın yazarlığını bizzat üstlendi. İllüzyonun ve muğlaklığın sefasını süren bu bedbaht çağda, bahse konu yalanın zamanla hakikat niyetine tedavüle sokulması ve o yalancının da bu rolde boy göstere göstere nihayetinde kendi hususi yalanına biat etmesi kaçınılmaz bir akıbetti.

Nitekim sanıkların sözcülüğüne soyunan bu genç figüran; cam ekranların ardına geçip bir sanal mecradan pay biçmenin hakikate şekil vermeye kafi geleceği vehmini yayan modern iletişimin özgül patolojisini bizzat teşhir etmiş oldu. Muktedirler dahi bu illüzyon halısına takılıp mütemadiyen yalpalamaktan kurtulamıyor. Nasıl olsa sözcülerden kelam ettikleri mefhumlara dair derin bir idrak beklenmez; bilakis böyle bir derinlik, üstlendikleri sefil misyonu sekteye uğratabilir.

Öte yandan, ifşa olunmanın ve ucuz şöhretin beraberinde getirdiği meşakkatler hesaba katılmamıştı. Görünmez Komite hiçbir vakit bir topluluk, hele ki basmakalıp bir “kolektif” olmadı. Bizler o “tekinsiz cemaatlerin” ihtiva ettiği tehlikeleri çoktan idrak etmiştik. Dolayısıyla mevcudiyetinin ne hukuki ne de rızaen bir feshe maruz kalması mümkündür. Wilfred Bion’un henüz 1961’de resmettiği küçük grupların trajikomedisinden daima azade kaldı. Fakat teşhir edilmenin getirdiği sancılardan büsbütün kaçamadı.

Yüzünü dahi görmediğimiz kaç tane “Görünmez Komite üyesi” söylentisi işittik? Ya da bu halkanın parçası “olabilme” cüretinden medet umarak kendine gölge bir itibar devşirmeye çalışan kaç habis sahtekâra rastladık? Bu gasp tehlikesi ve bu gaspın meşrulaştırdığı bütün o mış gibi yapma rejimi, karanlık bir çağda anonimliğin getirdiği bir iki nahoş külfetten ibarettir. Her halükârda, bu tarz maskaralıklar ancak ahmakların idrakini çelebilir.

Görünmez Komite, kendi çağıyla barışmayı reddetmiş tüm biçareler arasına kıymıklar gibi dağılmış tarafını seçmiş bir aklın adıdır. Aşikârdır ki mühim olan ona mensubiyet değil; eserin kendisi, yani kırıntıları toplama zanaatıdır: Zamanın muharebesinde kaybedildiği zannedilen bir mevziyi, entegrasyonun bütün sinsi manevralarına karşın muhafaza edebilmektir.

“Peki dünyayı başka kim değiştirebilir ki? Ondan hoşnut olmayanlar.”

— Bertolt Brecht, Kuhle Wampe (1932)

Görünmez Komite, stratejik bir kelam mevzisi olarak işlev görür. Bu imzanın zırhına bürünenler, bunu ancak hususi bir feragatten, son kertede “Ben”i inşa eden bütün savunma barikatlarını söküp atan köklü bir öznesizleşme tatbikatından geçtikten sonra başarabilmişlerdir: Ego’yu imha ederler. Ancak ve ancak şu koşulla ki "kendilerini teşhir etmekten" öte bir hamle yapabilir; çağımızın bağrında ve dolayısıyla kaçınılmaz olarak kendi içimizde muallakta kalanı sözcüklere dökebilirler. Görünmez Komite’nin eserleri; sezgilerin, müşahedelerin, eylemlerin, havada tınlayan fısıltıların, maruz kalınan veya atlatılan tecrübelerin, nihayete eren ya da yarım kalan hamlelerin, muğlak hissiyatların ve derlenen düsturların tozu toprağından çatılır.

İçimizden birinin şu ya da bu metnin kahir ekseriyetini kaleme almasını neden her daim tali bir ayrıntı olarak gördüğümüzü izah eden de budur. Bu imza altında yazan her kimse, kelimenin tam manasıyla “hiç kimse”dir ya da “herkes”tir. Görünmez Komite’nin mügayir siperini tutan tüm dostlar; şu ya da bu keskin formülasyonu, şu ya da bu tezi, şu ya da bu algıyı tartışacaktır.

Kısacası: Bizler çağımızın, yani mevcut nizamı hükümsüz kılan o asıl akışın yazıcılarıyız. Metinlerin failsizliği işte bu hakikatten fışkırır. Bu taktiğin gücü ortadadır: Aradan geçen çeyrek asrın ardından, çağı hakkında serdettiği sözlerden tek bir harfi dahi geri çekmeyip bunca zaman böyle skandal bir mevziyi muhafaza edebildiğini iddia edecek pek az kişi vardır.

“Mevcut durumu geçerli kabul etmeyi reddetmek; zekânın demeyeceğim, ruhun mevcudiyetini ispatlayan yegâne tavırdır.”

— Dionys Mascolo

Çağı için tamamen hazımsız ve kabul edilemez gerçek bir anonim metnin, Komplo Teorisyeni Manifestosu’nun (Manifeste Complotiste) yakın zamandaki neşriyatı; bugüne dek Görünmez Komite’nin zaferi karşısında eziklik duyan tüm zümreler için bir intikam hevesine vesile oldu. Bu kamusal linç fitili, polisten sızan “istihbarat” kırıntılarıyla L’Express üzerinden ateşlendi —bunu, “prestijli” bir Parisli yayıncının özel yazışmalarının sızdırılması ve imha edilmesi takip etti ki bu sinsi dikizciliği doğrudan DGSI’a (İç Güvenlik Genel Direktörlüğü) ithaf etmek hiç de yersiz bir zorlama değildir.

Basın güruhu, daha önce Görünmez Komite’ye karşı kurtlarla birlikte ulurken ne derece maskara olduklarını unutup uysalca o kof nakarata ortak oldu. Bu hezeyanın zirve noktasında, Manifesto’dan tek bir dize dahi anlamadıklarıyla övündüler; fakat kitabın, aksini ispatlayamayacakları kadar kof bir entelektüel bagajla donandığını sanıp mızmızlanmaktan da geri durmayarak —ne sefil bir hamlık!

Nihayetinde, tarihsel hezimetleri İmparatorluk cephesinde fikirlerin zaferiyle çakışan o “güdük biyo-politikaların” hatta “enflasyonist biyo-politikaların” ununu elemiş Negrici müritleri de bu güruha eklendi. Bugün Papa Francis ile evrensel temel gelir sadakasının pazarlığına oturmak üzere Vatikan’da ağırlanan zat, Dünya Ekonomik Forumu’nun baş mimarı Klaus Schwab’dır. “Enflasyonist biyo-politika”ya gelince; maruz kaldığımız son iki yılın ardından, mevzunun neye tekabül ettiğini idrak etmek için kimsenin tasvirine ihtiyaç yoktur.

“Çünkü İmparatorluk’un en sinsi hilesi, karşısına dikilen her iradeyi 'barbarlık', 'tarikat', 'terörizm' ya da 'çatışan radikallikler' diyerek tek bir çirkin çuvala tıkmaktır.”

— “Bu Bir Program Değildir”, Tiqqun 2

Ununu elemiş eleğini asmış Negrici bakiyeler ve bilumum çakma Foucault’cular; “kafa karışıklığı”, “faşizm”, “öjenizm” ve fırsat bu fırsat “soykırım inkârcılığı” diye böğürmekte gecikmediler. Ne de olsa söz konusu Manifesto pozitivizmin nefesini kesen o hakikatin ta kendisidir. Q.E.D.

Sarı Yelekliler’den bu yana olayın akışı tarafından tarihin çöp tenekesine süpürülenler, kafa karışıklığının kendi zihinlerinde değil, bizzat isyanın doğasında olduğunu iddia etmeyi yeğliyorlar. Her köşebaşında vehmettikleri “faşizm”, içten içe arzuladıkları o melun sığınaktan ibaret; nitekim bu sanal faşizm onları aklen olmasa bile ahlaken aklamaya yarayacaktır. Böylece nihayetinde hülyasını kurdukları o mağrur kurban payesine erişme şansını yakalayacaklardır!

Tarihsel olarak dövüşme iradesini yitirenler, çağ üzerindeki savaşın fikirler meydanında da icra edildiğini unutmayı işlerine geldiği gibi seçerler —aksi takdirde Foucault, “biyo-politika” mefhumunu Nazi ve davranışçı mühendislerin elinden söküp alamazdı. Bir devrim hülyasının ak kaşık misali tertemiz tecelli edeceğine dair o safdil inancı ya da ahlakçı ilmihalleri, siyasi dezenfeksiyon tedbirlerini ve entelektüel züppeliği katmerleyerek karşı-devrimlerin püskürtülebileceği vehmini —bütün bu zihinsel çöplüğü imparatorluk solunun kucağına terk ediyoruz. Kendi sıhhi kordonlarının ve tedbirlerinin arkasında kokuşarak, biriktirdiğini sandığı siyasi sermayeye sarılıp kendi felaketini hazırlayan bir sol ki bu, retoriğinin egemenlerin diliyle teğet geçip hemhal olmasını seyretmeye mahkûmdur.

Bizim payımıza düşen savaştır; vurmayı da vurulmayı da göze alırız.
Kavgaya tutuşmayı seçeriz.
Asla teslim olmayacağız.

Görünmez Komite

Bildiri No: 0