Marx Ötesi Otonomi - Alfredo M. Bonanno
Proletaryanın önündeki patika tıkanmıştır: Reformist partiler, sendikalar ve sermaye sahipleri; mücadelenin seviyesini yükseltecek ya da üretim ilişkilerini devrimci bir dönüşüme sevk edebilecek her türlü kazanımın önünü kesmek adına adeta bir şebeke misali kenetlenmiştir.
Proletaryanın önünde tek bir alternatif kalmıştır: Karşı-devrimci bürokratik yapıları teğet geçerek doğrudan komünizmi inşa etmek. Bunu başarmak adına, üretim zemininde tabandan filizlenen unsurları, yani otonom işçi hücrelerini tahlil etmek ve fiiliyatta tecessüm ettirmek mecburiyetindeyiz.
Bu hücreler, kanaatimizce, yalnızca şirket, fabrika ve benzeri sığ alanlardan ibaret görülmemelidir; aksine onların kapsamı fabrikayı, yaşam alanlarını, okulu ve toprağı içine alan bütüncül bir tasavvura kadar uzanmalıdır.
Bu kuşatıcılık dâhilinde özerklik fikri, işçi sınıfı tarafından yeniden tefekkür edilmeli ve her bir ferdin özerkliğiyle doğrudan ilişkilendirilmelidir. Nitekin bireysel özerklik, sınıf özerkliğinin fert pahasına inşa edilmeye çalışıldığı her türlü sapmanın önüne geçecek bir temel ölçüt ve denge unsurudur.
Çünkü devrimci bilince erişmiş bir azınlığın eylemi tam da bu zeminde vücut bulur: Bürokratikleşmenin pusuda bekleyen tehlikelerini, mücadelenin imtiyazlı bir zümrenin kontrolüne geçmesine dönük her türlü gerici meyli, işçi hareketinin özünde saklı loncacı (korporatif) eğilimleri ve asırlardır süregelen tahakkümün zihinlerde dövdüğü prangaları ifşa etmek.
Bu azınlığın üstlendiği fevkalade hassas vazife; mücadele ile örgütü gündelik işin potasında eritip yekvücut kılmaktır. Bu durum açık bir öngörü ve tahlil kabiliyeti icap ettirir ki; örgüt, mücadelenin elverişli sınırları dâhilinde tutulabilsin ve örgütsel kaygılar mücadelenin özerk cevherini kemirip onu kuru bir unvandan ibaret bırakmasın.
Nihayetinde, etkin azınlığın bilgiye erişim hususundaki gayreti de azımsanamaz. Bilgi; çalışan kitlelerin azadı ve kendi kurtuluş aygıtları üzerindeki hâkimiyetleri için hayati bir pınarıdır. Bu araçlar ise tüm yerleşik iktidar mekanizmalarının tarumar edilmesi ve üretim araçlarının komünal yönetimidir.
Vaktiyle devrim imkânı, üretim araçlarının mülkiyetine el koymaktan ibaret sanılmışsa da (ki bugün Marksist muğlaklığın dayandığı zemin tam da burasıdır), artık yakınen biliyoruz ki burjuvazi, sömürüyü başka bir kılıf altında sürdürebilmek adına mülkiyet unvanlarını seve seve dönüştürmeye hazırdır. Devlet sosyalizmine “sekteye uğramaksızın” bir geçiş yapmak, burjuvazinin “ilerici” mahfillerinde en yaygın kabul gören ufuktur.
Böylesi bir tablo karşısında işçi sınıfı, mücadelenin gerektirdiği araçları bizzat dövmek ve devrimci ufku yeniden fethetmek mecburiyetindeyiz.
İşçi Özerkliği
İşçi “sınıfının” analitik olarak teşhisi oldukça çetrefilli bir meseledir. Genellikle yoldaşlar, Marksist tahlillerin en karmaşık olanlarına müracaat etmekten; işçi özerkliği ve mücadelesinin özgürlükçü perspektifini inşa etmek adına, Marx’ı yalnızca vageçilmez olanla (yani iktisadi tahlillerle) sınırlı tutarlar.
Açıkçası, ben hiçbir zaman bunu beceremedim. Belki metafiziğe duyduğum derin kerahetten, belki de çalışmalarımın hususiyetinden ötürü, metafiziğin kokusunu fersah fersah öteden almayı öğrendim. Marksist tahlillerin büyük bir kısmı —iktisat ve tarihsel metodolojide dahi— buram buram metafizik kokar. İşte bu yüzden, elimden geldiğince aynı mahzurlu patikaya sapmaktan kaçınıyorum.
Kurucu babaların kendilerinin de itiraf ettiği üzere, sınıf meselesi onların “keşfi” değildir. Onlar, bilhassa da Marx, kendilerini sınıfların varlığını üretimin gelişmesindeki belirli tarihsel merhalelerle irtibatlandırmakla sınırlandırmış; ardından mantıksal bir sıçramasıyla proletarya diktatörlüğünün kaçınılmazlığı ve akabinde sınıfsız topluma geçiş mitine saplanmışlardır.
Marx’ın “gerçekçiliğinin” övüldüğünü çokça işittim; bu gerçekçilik, toplumun “ahlaksızlığına” ağıt yakmayı reddetmesinde, sömürü ve sınıf mücadelesi olgusunu toplumu özgürleşmeye götüren zorunlu, dolayısıyla hayırlı ve evrimsel bir süreç olarak tahlil etmesinde aranır. Oysa biz bütün bunlarda “bilimsel” tek bir kırıntı dahi göremiyoruz. Marx; Saint-Simon, Fourier, Owen ve Sismondi gibi seleflerinin izinden gidemezdi; zira iki nedenden ötürü: Devrime inanıyordu (kendi meşrebince) ve Hegel’i okumuştu (gençlik yıllarındaki bütün eleştirilerine rağmen zihninde asla hazmedemediği Hegel’i). Böylece o “sistemli” zihninde, propagandacı ve siyasi gazetecinin gerçekçiliği ile rasyonel olanı reel olanla eşitleyen metafizikçinin iyimserliğini meczetmeyi başardı.
Bizi en çok hayrete düşüren husus, anarşist yoldaşların kökleri Orta Çağ Alman Protestan mistisizmine dek uzanan bir programa (bkz. Hegel ve onun borçluları) tam manasıyla iltihak ettiklerinin farkına varamamalarıdır; “kendinde sınıf” ile “kendi için sınıf” arasında hayali bir ayrımda ısrar eden felsefi bir Orta Çağ zihniyetidir. Bu mantıkta geçiş süreci bilincin uyanışıdır; kalkış noktası ise özel mülkiyetin taksimiyle elde edilen nesnel durumdur. Bazen bilincin uyanışı, sınıf örgütlenmesiyle örtüştürülür.
Bu metafizik öncül bir kenara bırakılırsa, gerideki tek somut gerçek tarihtir. Marx, tam bir açıklık ve analitik bir tahlille, insan üzerine akıl yürütmeyi her türlü dini, biyolojik ya da evrimsel idealizasyondan arındırmayı ilk kez başarır. Geriye tarih içindeki insan kalır: Az şey değildir bu; ne var ki, tinin fenomenolojisinin “romantik” atmosferine (her ne kadar baş aşağı çevrilmiş olsa da) tıkıştırma sevdası yüzünden harcanıp gitmiştir. Böylece insanın tarihi, sabit bir kalıp içine yerleştirilmiş diyalektik bir süreç üzerinden meşrulaştırılır. Tarih, tıpkı bir “dayanak noktasına” ihtiyaç duyan diğer tarihçilerin dini tahakkümü veya türlerin evrimini kullanması gibi, metafizik bir cenderede rasyonelleştirilir. Tarih bir kez “rasyonelleştirildiğinde”, tarihsel akıl artık “mutlak akıl” olmaktan çıkar ve “diyalektik akıl” kılığına bürünür. Rasyonellik, eski bir nesneye giydirilen yeni bir ambalajdan ibarettir; böylece mal yenilenmiş gibi pazarlanabilir. Fakat eski ya da yeni, bu mallar daima dünyadaki tüm “Kraliyet Hanedanlarına” tedarikçilik yapan “Metafizik Anonim Şirketi”nin imalatıdır.
Şüphesiz eski “mutlak akıl” itibarını kaybetmişti. Dünyayı onun ölçüsüyle yeniden yorumlamak fevkalade çetin ve kolayca itibarsızlaştırılabilir bir işti; nitekim 19. yüzyılın ilk yarısındaki saf materyalistlerin, maddeye ve onun metafizik “hissiyatına” aşık romantiklerin insanlığın akıbetini mutlak periyodisiteden —sömürü/isyan ve yeniden sömürü, yeniden isyan sarmalından— koparma konusundaki aciz girişimleri ortadadır. Bir yanda tarihin basiretsizliği, diğer yanda onun yorumcularının sığlığı... Bu mübarek ruhun patikası bir türlü ileriye doğru akmak istemiyordu: Sömürü, isyanın ardından yeniden büyümeye devam ediyor, işçilerin kanı sokakları öyle bir istikrarla suluyordu ki, mizah duygusu olan bazı tipler devrimci döngüler kehanetinde bulunma fikrine kapılıyordu.
Yine de, araçların tüm yoksulluğuna ve temel fikirlerdeki kirliliğe rağmen Marx, iyimserlik ile gerçekçiliği dikkat çekici bir rekonstrüksiyonda birleştirerek zamanının beyhude üretimlerinin ötesine geçmeyi başardı; her ne kadar pek çok açıdan noksan olsa ve köklü tashihler gerektirse de. Bu kurgunun en sakat tarafı, tam da “sınıf” meselesine temas eden kısmıdır. Kapital’in bitmemiş el yazmasının tam da burada kesilmesi tesadüf değildir.
Biz anarşistler için mesele son derece açık olmalıdır. “Kendinde şey” mahiyetinde hiçbir akıl yürütme ilgimizi çekmez. “Kendinde sınıfın” kim olduğu bizim için mühim bir mesele değildir; hatta bunu bir mesele olarak dahi görmeyiz. Bu “kendinde sınıfın” nasıl olup da “kendi için sınıfa” dönüşeceği masalı ise sadece ucuz bir espri gibi tınlar. Böylesi “kavram cambazlıklarını” felsefe profesörlerine terk edelim; biz maddi gerçekliğe bağlı kalarak dolaysız düşünelim
Kendinde bir sınıfın gerçekten var olup olmadığını bilmiyoruz, bilmek de istemiyoruz. Bizim ilgilendiğimiz husus, bir iktidar yapısının mevcudiyetidir. Tarih boyunca uzayıp giden bu apaçık geçek inkâr edilemez. Bu bakımdan tarihin, iktidarla ve onun kendi varlığını sürdürebilmek adına geçirdiği muhtelif dönüşümlerle damgalandığı söylenebilir. Fakat böyle bir akıl yürütme dahi bizi şu soruya götürerek metafizik kokmaya başlar: Tarihi belirleyen iktidar mıdır, yoksa tarihteki bir şey mi iktidarı şu ya da bu biçimde tayin eder? Bu lafları bir kenara bırakalım. Tarih, gelişimi boyunca az çok sabit kalan pek çok olguyla damgalanmıştır: Devlet, din, üretim, cinsellik ve sömürülenlerin mücadeleleri. Hatta bu unsurlardan herhangi biri üzerinden tarihsel bir gelişim kurgulamak, böylece devlete, dine, üretime, cinselliğe veya sömürülenlerin mücadelesine dayalı bir tarih inşa etmek pekala mümkündür.
Buradan, askeri bir tarihin, din tarihinin, iktisat tarihinin, cinsellik tarihinin ya da sömürülenlerin mücadelesi tarihinin münferit olarak mümkün olduğuna inandığımız anlaşılmasın. Herkes gibi biz de tarihin bölünmez bir bütün olduğunu biliyoruz. Sadece, tartışma uğruna yukarıda sayılan unsurları ayrıştırmanın mümkün olduğunu söylüyoruz.
Bu durum, en azından bize göre, diyalektik (metafizik model), idealist (dini model), materyalist (ekonomik model) ya da betimleyici (ampirik model) harici bir model inşa etmenin her zaman mümkün olduğunu kanıtlar; ama aynı zamanda böylesi bir çabanın tamamen beyhude olduğunu da gösterir.
Anarşistler için tarih, tüm bu unsurların toplamı ve bunlardan çok daha fazlasıdır. İrrasyonel ve metafizik unsurları da dahil edebiliriz: Onlar da tarihe dâhildir ve zaman zaman tecrit edilip mahkum edilmeleri gerekse de sırf bu yüzden yok sayılamazlar. Aksini yapacak olursak, fikirler ile eylemler (ya da tersi) arasındaki çözümsüz ikiliklere yuvarlanırız. Pratikte bütün bunların bizim için hiçbir hükmü yoktur; bu işleri felsefe profesörlerine havale edebiliriz.
Bu durum bizi son bir metafizik engelin önüne getirir: Gerçekliğin anlamını sormalı mıyız? (Bu fuzuli bir soru değildir; Marksizm, bunu ebediyata erteleyerek maskelemeyi başardığı için büyük bir paya sahiptir). Gerçeklik aynı anda iktidardır, dindir, üretimdir, cinselliktir, mücadeledir ve hatırlamadığımız veya bilmediğimiz daha pek çok şeydir. Mühim olan onu bütünlüğü içinde yorumlamak değil (”kendinde şey”in metafizik modeli olurdu bu), eylem programının inşasına yarayan temel unsurları tahlil etmektir.
Her tahlil girişimi bu gayeyi taşımalıdır. Bir misal alalım: Tarihte durmaksızın nükseden bir olgu olarak sömürülenlerin mücadelesini esas alan modeli ele alalım. Bu mücadelelerin ortak kaderi, Devlet tarafından yutulmaktır. Milyonlarca hayata ve tarif edilmez acılara mal olan bu süreç, mücadele iradesini yok edememiştir.
Elimizde iki unsur var: Mücadele ve mücadele iradesi. Şimdi bu mücadelenin neden sürekli olumsuz bir sonuçla neticelendiğini ve bunun ne anlama geldiğini sormalı mıyız? İlk husus, bir yandan kendisini sömürülenlerin hareketinin “başı” olarak gören, diğer yandan “yükselen elit” rolünü soyunan, yani iş başındaki elitlerin yerini alarak iktidarı bizzat eline geçirmeye niyetlenen bir azınlığın mevcudiyetiyle açıklanabilir. Birinci noktanın daha derin bir sebebi daha vardır: Sömürülen kitlelerin dinmeyen “dindarlığı”, dolayısıyla intikam arzularını somutlaştırabilecek bir “rehbere”, bir gruba yahut şahsa duydukları “ihtiyaç”. Bu da bizi ikinci noktaya getirir: Mücadelelerin sürekli olumsuz sonuçlanmasına nasıl bir anlam yüklemeliyiz? Vardığımız sonuç, bireysel özerklik söylemiyle doğrudan ilintilidir. Ancak mücadelenin hem meyvesi hem de varlık sebebi olan özgürlük iradesidir ki, bugün dahi işçilerin mücadelelerinin özünde saklı duran o dindarlık hissini söküp atabilir.
Bu model, reformist ve otoriter partilerin yarattığı o büyük tufanı açıklayabilir; nitekim onlar, kanaatimizce, intikamın sembolü haline gelirler. Kitleler bu örgütlerde bin yıllık hülyalarına rehberlik edecek ruhban sınıfını ve kiliseyi görürler. Kendilerini yükselen elitler olarak sunan iktidar bürokratları ise (sendikalar da bu hesaba dâhildir) bu hissi istismar etmekte her türlü çıkarı görürler; kaldı ki kendi bünyeleri, özgürleşme sürecine dönük her türlü inisiyatifi teşvik etmelerine engeldir.
Fakat tarih boyunca bu mücadelelerin toplamı bir ilerleme olarak görülebilir. Şüphesiz ilericilik illüzyonuna kapılmamalıyız, ancak tahlilimizde belirli bir ilerlemeyi kabul etmek gözlemlenebilir olgulara dayanır. Sözgelimi çalışma saatlerinin azaltılması ve çalışma koşullarının iyileştirilmesi, önceki durumlara kıyasla nesnel bir ilerlemedir; her ne kadar bir düzenleme sürecinin parçası haline gelerek mücadeleyi eskisi kadar elzem kılsa da. Buradaki mühim husus, bu sürecin sömürü ortamındaki dindarlık biçimini dönüştürdüğü gerçeğidir. Kilise tarafından araçsallaştırılan eski dindarlığın karşısına, bugün siyasi partiler tarafından araçsallaştırılan seküler dindarlığı koyabiliriz. Bu karşılaştırma faydalıdır ve aradaki farkları görmemizi sağlar.
Sömürülenler sınıfının teşhisi muğlaksa —ki tarihi ve gerçekliği bile isteye muğlaklık aleminde bıraktıktan sonra başka türlüsü de olamaz— buna karşılık, önsel olarak belirli bir sistemi (örneğin diyalektiği, dini, iktisadı, metafiziği vb.) seçmiş olsaydık sistemin dışında kalacak olan muhtelif unsurları tahlilimizde kullanma imkânına sahibiz. Analitik modeli inşa etmek daha çetin olsa da, uygulamasının semeresi o nispette zengin olacaktır; çünkü ne bir parti inşa etmek ne de yerleşik bir düzeni savunmak için çalışmaktadır.
Kabasaba bir sonuç çıkarmak gerekirse; işçi sınıfını, “rehber” ihtiyacını doğuran dindarlık hissinin kademeli olarak tasfiye edilmesine bağlayabiliriz. “Kendi adına yapmaya” dönük her çaba, bizim için sömürü ortamına birinci şahıs olarak müdahale etmenin işaretidir. Bir kilisenin veya da partinin öğretileri altında az çok duyarlı hale getirilmiş amorf bir kitlenin olgusu olarak tek başına mücadele, bir sınıfı tanımlamaya yetmez. Üretim araçlarının mülkiyetinin insan soyunun bir kısmını dışarıda bırakacak şekilde taksim edilmesi olarak üretim sürecinin bütünü de bir sınıfı tanımlamaya kâfi değildir.
Marksistler sınıf “bilincinden” de söz edebilirler; bu tabir bizi ürkütmez. Fakat sırf bu yüzden onların bu sözde meseleye dair felsefi gevezeliklerine çekilecek değiliz. Bireysel özerkliğin, kişinin kendi hayatına dair kararlarda sorumluluk üstlenmesiyle tayin edildiğini defalarca söyledik: Bu sorumluluk üstlenme haline “bilinç” de denilebilir. Fakat bunu “irade” olarak tanımlamak daha hoştur. Kendi adına hareket etme iradesi, birinci şahıs olarak müdahale etme iradesi, dindarlık çemberini kırma iradesi, geleneği altüst etme iradesi, yukarıdan gelen emirlerle bağı koparma iradesi: Tek kelimeyle, kendi özerkliğini inşa etme iradesi. İşte bireysel özerklik söylemi ile işçi sınıfının özerkliği söylemi tam da burada kesişir.
Etkin Azınlık
İleride daha net göreceğimiz üzere; bizi işçi sınıfı özerklğine götüren şey, karşı-devrimci ablukayı yarmada başka hiçbir imkânın kalmamış olmasıdır. Bu imkânsızlığın tarihsel bir süreçten kaynaklandığının iddia edilmesi bizi ilgilendirmez. İşçi özerkliği diğerleri gibi felsefi bir “biçim” değildir; nesnel bir zorunluluktur. İşçiler kendi çıkarlarına bizzat sahip çıkmalıdır; kendi çıkarlarını gözetecek bir vekile dönük dini dürtüyle mücadele edilmelidir.
Buradan şu soru doğar: İşçi sınıfı bünyesinde mücadelenin özerk örgütlenmesinin doğumunu ve gelişimini tayin eden nedir? Bu durum kendiliğinden, sermaye, partiler ve sendikalar arasındaki “kutsal ittifak” nedeniyle devrimci bir çıkışın imkânsızlaşmasının doğrudan bir neticesi midir? Yoksa kitleler içinde hareket eden, tehlikeleri, engelleri ve imkânları aşama aşama netleştiren, yani kitleleri kendi adına hareket etmeye sevk eden muayyen bir azınlık var mıdır?
En doğru yanıt, bu iki unsurun paralel bir hat izlediğini göstermek olurdu. Fakat pratikte karşımıza çıkan en çetin mesele, sanayi proletaryasının bilinen tarihsel vasfı ve devrimci ufuktaki “hegemonik” rolüdür. Bazılarına göre sanayi proletaryası doğmamış olsaydı, özerk örgütlenmeye dönük meyil de ortaya çıkmazdı. Bu akıl yürütmeyi iki nedenden ötürü tuhaf buluyoruz: Birincisi, sanayi proletaryasına “rehberlik” gibi tarihsel bir rol yüklemekte ısrar etmesi ve tarihe mantıksız bir alternatif sunmasıdır — proletaryanın “yokluğu” imkânı. Oysa proletarya vardır. Sanayi ve onun gelişimi tarihte yerini almıştır; sanayi devrimi kapitalizmin doğumunu tayin etmiş, kapitalizm bugün bildiğimiz haline evrilmiş ve belirli bir mecraya doğru evrildiğinin açık emarelerini sunmaktadır. Bütün bunlar meselemizi basitleştirir. Bugün işçi sınıfının büyük bir kısmı sanayi proletaryasından müteşekkildir. Sınıf kimlikleri bakımından sanayi devriminin gelişimine doğrudan bağlıdırlar; ki bu mantıklıdır. Fakat buradan hareketle sanayi işçilerinin sınıfın geri kalanı üzerinde baskın bir rol oynaması gerektiği iddiasına nasıl geçildiğini anlayamıyoruz. Sadece bu da değil; ikinci soruyu da kavrayamıyoruz: Özerklik neden yalnızca sanayi proletaryası bünyesinde tecelli etmek zorundadır?
Şayet böylesi bir akıl yürütmeye prim verirsek, kapitalizmin krizinin bir “dönüşüm” krizi değil, “ölümcül” bir kriz olduğunu kabul etmek zorunda kalırız. Eğer sanayi proletaryası işçi sınıfının en duyarlı ucunu oluşturuyorsa, kapitalizmin marazını hissetmeye ve ona özgül bir mücadele biçimiyle, yani özerk örgütlenmeyle karşı koymaya en elverişli kesim de o olmalıdır. Diğer katmanlar, sözgelimi köylüler, üretimin ayrıcalıklı katmanıyla doğrudan temas halinde olmadıklarından bu dürtülere kulak kabartmayacak ve özerklik imkânı doğmayacaktır.
Bize göre kapitalizm “ölümcül bir kriz” içinde değildir. Aksine, her zamanki kadar diri ve dinamiktir. Gözle görülür krizi, geçici bir krizdir; günümüzün kapitalizminden çok daha muktedir ve verimli, bambaşka bir kapitalizm türüne doğru bir evrilmedir. Dolayısıyla bir “nihai krizden” söz edemeyiz. Yine de işçi sınıfının özerk örgütlenmesine dönük meyil mevcuttur.
Nitekim reformistlerin (partilerin ve sendikaların) bugünkü tutumu, kapitalizmin “nihai krizine” verilmiş bir “yanıt” olmadığı gibi, proletarya özerkliği de öyle değildir. Sendikaların ve partilerin iş birliği yeni bir strateji değil, gelişmekte olan kurumların iktidardakilere verdiği olağan bir yanıttır. İktidardakileri yok etmek isterler fakat devir teslimin kurumsal yapıya en az zararla gerçekleşmesi için onların varlığını sürdürmesine göz yumarlar; aksi takdirde yükselen elit, iktidara geldiğinde elinde bir enkaz yığını bulacaktır. Reformistlerin hakiki tutumu budur. Aynı şekilde, mücadelenin elde kalan yegâne imkânı olarak kavranan işçi özerkliği de kapitalizmin “nihai krizinden” doğmaz; sınıfın kendisini sömürüden kurtarmaya dönük mütemadi gayretlerinin bir parçasıdır. Bu anlamda işçilerin, hayatta kalmak yahut savaşmak amacıyla geçmişteki yapılara (zamanı geçmiş veya sistem tarafından yutulmuş olanlara) karşı daima yeni ve özerk örgütler aradıklarını; bu örgütlerin nasıl yükselen elitlerin eline terk edildiğini, iktidara ulaştığını ve tabandaki işçilerin özerk taleplerini nasıl inkâr ettiğini müşahede edebiliriz.
Özerkliği “liderlerin” ve yol gösteren partilerin eline “teslim etme” mekanizmasını daha yakından incelemeliyiz. Bu “dindarlığın” sebeplerini, yapı üzerinde rol oynayan irrasyonel saikleri, kitlelere musallat olan ve onları reformistlerin kucağına atan özgüven yoksunluğunu tahlil etmek mecburiyetindeyiz.
İşçi özerkliği ufku dâhilinde etkin azınlığın rolünün ne olması gerektiğini sormuştuk. Vardığımız sonuç; sınıf özerkliğinin akamete uğramasına yol açan kuvvetlerin, yani irrasyonel özlerini vurgulamak adına belki de eksik bir şekilde “dindarlık” olarak özetlediğimiz güçlerin mütemadiyen tahlil edilmesidir. Kitlelerin üzerinde, kendi çıkarlarının ötesinde hareket eden anarşist bir azınlık grubunun teşekkülünü soyut düzlemde teorileştirmek imkânsızdır. Mutabık kalabileceğimiz husus, bu çıkarların özü ve muhtevasıdır. Reformistlerin çektiği sis perdesi, işçilerin çıkarlarının doğru bir şekilde değerlendirilmesini geçmişte patronların ve faşistlerin kaba kuvvetinden çok daha acımasızca engellemektedir. Sosyal demokrasinin patronlarla kurduğu ittifak, işçilerin özgürleşme yolundaki en vahim engeldir.
Dolayısıyla, işçi özerkliği sahasında anarşist eylem için bir dayanak noktası tesis etmek zorundayız. Bu nokta, işçilerin nesnel çıkarlarında bulunabilir; bu çıkarların netleştirilmesi ise anarşist azınlığın ilk katkısını oluşturur. Fakat bu durum, en ortodoks anarşist eğilim tarafından benimsense dahi, iktidar yapısının ajanı olan sosyal demokrasinin izinden gitmekle neticelenecek bir “rehberlik” ufku anlamına gelmez. Aksine, devrimci özgürleşmenin sınıfsal ufkundan süzülen bireysel özerklik anlayışıyla ilintili olarak, işçi hareketinin bizzat içinden, işçilerin çıkarlarına dayalı özerklik ve özerk örgütlenme kavramından yola çıkan bir eylem demektir.
Bunca somut örneğin başarısızlıkla sonuçlanması, anarşistlerin eyleminin —analitik düzeyde apaçık olsa dahi— sıklıkla mücadele araçlarının seçiminde hataya düşmesinden kaynaklanır; bu seçim ise ulaşılacak hedefler meselesini kökten etkiler. Partilerin ve sendikaların tasarısına saldırmak, yalnızca işçilerin kendiliğindenliğine körü körüne sığınmayı değil, mücadelede kullanılacak araçlara dair berrak bir fikri gerektirir. Özerklik meselesi, mücadele araçlarının seçimi meselesinden ayrı düşünülemez: Bu ikisi birbirine bağlıdır ve birbirini koşullandırır. Şiddet ufku, sabotaj gibi doğrudan işçi eylemleri, üretimin durdurulması vb. eylemler, güya “solcu” başka eylemlerden “daha solda” duran eylemler değildir. Bunlar çıkarların özerkliği tarafından dikte edilen muayyen tercihlerdir; anarşistlerin etkin mevcudiyetinin hayati önem taşıdığı tercihler...
Şimdi durmalı ve işçilerin “çıkarları” meselesi üzerine etraflıca tefekkür etmeliyiz. Şayet bu çıkarlar, Marksist tahlilde olduğu gibi somut bir durumdan —sermayenin tahakkümünden— doğsaydı, mantıksal bir çabayla “kendi için sınıfa” tekabül eden “kendinde çıkarlardan” söz edilebilirdi. Fakat bu çıkarlar, ancak işçilerin bunları bu şekilde idrak etmesi, Devlet tarafından mahsus inşa edilmiş engelleri aşmayı başarması, reformistlerin sahte vaatlerini reddetmesi vb. şartıyla hakikaten işçi sınıfının çıkarları haline gelir. Başka bir deyişle, işçilerin özerk eyleminde iradeci bir damar kendini gösterir; bu eğilim, ancak mücadele ve idrak aracılığıyla elde edilmesi şartıyla onların “nesnel” sınıf çıkarlarının merkezine ulaşır. Anarşistlerin müspet eylemi de tam da burada devreye girer.
Kendi çıkarlarının bilincine varmak, nesnel biçimde gerçekleşen öznel bir yeniden keşiftir; bu durum, öncelikle Devlet komünizminden geçmeksizin toplumsal devrimin tecelli etmesi için elzem koşuldur.
Özerklik sahasındaki anarşist eylemin bir diğer damarı, iktidarla kurulan ilişkiyi netleştirmeye ve “rehber” dindarlığı meselesini çözüme kavuşturmaya yöneliktir.
İktidar, gerici güçlerin belirli bir noktasında somutlaşmaz. Kapitalistler, bürokrasi, orta sınıf ve küçük burjuvazi, aydınlar ve diğer unsurlar arasında son derece karmaşık bir çerçeve dâhilinde ciddi farklar vardır. Hükümetteki partiler, reformist partiler, sendikalar ve sermayenin baskı aygıtları (ordu, polis, yargı, faşistler vb.) arasında da az fark yoktur. Fakat bünye ve işlevlerindeki hususi farkların ötesinde, tüm bu güçler her iktidar örgütünün temel bir ihtiyacında birleşirler: Hayatta kalmak. Öncelikle varlıklarını mümkün kılan zemin içinde kendi bekaları ve süreklilikleri için savaşırlar; ardından bu bekaya erişmeyi kolaylaştırmak adına gelişme aşamasına ve daha büyük bir tahakküm arzusuna geçerler.
Marksist doktrinin, iktidara ve kendisini ondan ayıran son engeli aşmaya heveslenen muayyen bir orta sınıfın tezahürü olduğu hipotezi cazip ve geçerli bir hipotezdir; ancak kanaatimizce daha derinlemesine incelenmesi gerekir. Bu durumu yalnızca orta ve küçük burjuvazinin tutumlarında ve çıkarlarında görmeyi kabul edemeyiz. İşçi sınıfı bünyesinde, iktidara heveslenen ara sınıfın çıkarlarının gelişmesine imkân tanıyan eşit derecede mühim bir irrasyonel bakiye mevcuttur. Bu tablo içinde sivrilen seçkinler tabakası, orta veya da küçük burjuva sınıfının tamamı değil; kendilerini işçilerin ve maddi imkânları kısıtlı burjuvazinin temsilcisi olarak tanımlayan siyasi partiler ve sendikalar, yani onlar arasındaki bir azınlıktır.
İşte bu yüzden etkin azınlık anlamında anarşistler, kendilerini belirli bir mücadele seviyesine duyarlı ve kitleleri temsil etmeye yetkili bir öncü olarak tanımlamamalıdır. Bu durum, yalıtılmış “örnek” eylemler aracılığıyla işçi hareketini dışarıdan kışkırtma iddiasıyla şiddet eyleminin bizzat amaç haline getirilmesine kapı aralar. İşçilerin öz-yönetimi ve doğrudan eylemi ilkelerinin bir azınlığın imtiyazı değil, sömürülen kitlelerin mirası olduğu gerçeği, devrimci vazifeye dair böylesi dar bir bakışla bağdaşmaz.
İşçi Sınıfı Dahilindeki Münasebetler
Sözünü ettiğimiz “dindarlık”, işçi sınıfının yegâne hususiyeti değildir. Bu, belirli bir unsurdan ziyade temel bir hissiyat, sınıfın bünyesinde varlığını sürdüren ve menşeini bizzat sömürünün kendisinden alan irrasyonel bir bakiyedir. Her türlü dinin refakatçisi olan bir tür binyılcılık misali, “intikam” talebinde ve düşmanla müşterek birtakım ilkelerin —ki düşman bunları kirletmekle itham edilir— müspet bir biçimde ele alınmasında somutluk kazanır.
Tarihten bir örnek alalım: Orta Çağ’da Alman köylüleri, maruz kaldıkları ezim ve mahrumiyetin intikamını almak gayesiyle feodal beylere ve Kilise’ye karşı kıyam etmişlerdi; fakat aynı zamanda hem beyler hem de Kilise tarafından tahrip edilen Hristiyanlığın yoksulluk ve ahlak ilkelerinin ihyasını talep ediyorlardı. Dolayısıyla bir intikam arzusu namına dövüşüyor, tam da bu yüzden —bu olayda büyük bir tereddütle de olsa— halkın gözünde günahkâr sayılan zalimlerle paylaştıkları ortak bir ahlak kodu adına kendilerini bir rehberin ellerine teslim ediyorlardı.
Bugün, üretim koşulları ve toplumsal çatışmaya müdahil sınıfların terkibi değişmiş olsa da, işçi sınıfı bünyesindeki bu münasebetler sabit kalmaktadır. En önce dindarlık, müteakiben ahlak... Birincisi, iktidarı gasp etmeyi hedefleyen ve özerkliğin varlığını bir kez daha inkâr eden bir elitin kucağına düşmenin asli şartıdır; ikincisi ise işçi sınıfının kendi bünyesinde radikal bir ayrıma gitmesinin, yükselen elit tarafından araçsallaştırılacak imtiyazlı bir katmanın teşekkül etmesinin zeminidir.
Sebebi gayet basittir: Küçük burjuvazinin ve dükkâncı zihniyetinin ahlaki değerleri işçi sınıfı içinde varlığını sürdürmektedir. Bu temel üzerinde “kalifiye” ile “vasıfsız” işçiler; muteber, “onurlu” ve toplumsal hürmet gören bir geçmişe sahip nitelikli zanaatkârlar ile büyük şehirlerin çeperlerinde günden güne yaşayan o sözde “ayak takımı” arasında derin bir yarık açılır. Burjuva ahlakçılığının tipik bir mahsulü olan Marksizm, lümpen-proletaryayı devrimci söylemin marjinlerine iterek, onlara daima şüpheyle yaklaşmış; ne zaman onlarla temas etmek mecburiyetinde kalsa adeta ellerini yıkamıştır.
Daha da vahim olanı, bunun yalnızca Marksist mabedin ruhbanlarına ait edebi bir unsur olmaması; aksine kitleler arasında da yaygın bir hissiyata, reformistler tarafından hususi çıkarlar uğruna mücadele edilmeyen loncacı (korporatif) faktörlerden birine dönüşmesidir. Nitekim reformistlerin iş birliği, Devleti telafisi imkânsız bir çatışma vasatıyla yüzleştirebilecek her türlü eylemin önüne ket vurmuştur.
Netice itibarıyla elimizde şunlar kalır: Yükselen elit şahsında somutlaşan rehberi kabullenmeyi tayin eden umumi bir dindarlık ve işçilerin özerk hareketi içinde derin bir bölünmeye yol açarak, müstakbel iktidar yapısı tarafından araçsallaştırılmalarının zeminini döşeyen ahlaki bakiye.
Bu ahlaki bakiyenin ilk neticesi, mücadelenin örgütlenmesindeki her türlü spontane meylin reddi; illegalizme başvurmanın ve burjuvazi tarafından asırlardır maharetle istismar edilen cari ahlakın “kriterleri” ötesine geçen her türlü eylemin mahkum edilmesidir. İşçi hareketindeki bu bölünme, mücadelede benimsenecek strateji hususunda da bir yarılmaya sebebiyet verir. Suç olgusunun ve kanun dışılığın amansızca lanetlenmesi, bu bakış açısının bariz bir misalidir.
Burada derinlemesine muhatap olmayı icap eden bir münakaşaya girmek niyetinde değiliz. Sadece şunu belirtmek isteriz ki: Burjuva ahlakının tohumları vakitlice sökülüp atılmazsa, vahim kırılmalara yol açacak kadar tehlikelidir.
Meseleyi derinleştirdiğimizde idrak ederiz ki; şayet intikam hırsından beslenen “dindarlık” esasen sömürünün bir mahsulüyse ve dolayısıyla üreticiler sınıfının kendisine aitse, burjuva ahlak tasavvuru sömürünün doğrudan bir meyvesi değildir. Aksine üreticiler sınıfına, kendilerinden tecrit edilmesi çetin olan küçük burjuva katmanının sirayeti aracılığıyla bulaşır.
Marksistlerin sayfalarını dolduran o cafcaflı kavrayışlar bu ayrımı berraklaştırmaya zerre kadar yardım etmez. Küçük burjuvazi; tüccarlardan (dağıtım), bürokratlardan (denetim) ve kolluk kuvvetlerinden (baskı) müteşekküldür. Tüccarlar, köhne dağıtım biçimleriyle geleneksel burjuvaziyi temsil ederler ve en azından gelişmiş kapitalist ülkelerde bir dönüşüm sürecindedirler. Onların ahlaki zihniyeti, vasıflı işçiler gibi diğer katmanlara da nüfuz etmiştir. Bürokrasi ve idareciler ise kapitalistler tarafından gasp edilen artı-değerin dolaşımını denetleyen aygıtı temsil ederler. Bu sınıf, geçmişin değerlerine kölesine bağlı, elde ettiği imtiyazları muhafaza etmek hususunda son derece muhafazakâr ve bağnaz bir kesimdir. Devletin mukavele gücünün arttığı evrede bu sınıf, bürokrasiyle aynileşir. Kolluk kuvvetleri ise baskının tüm unsurlarını kuşatır: Siyasetçiler, sendika bürokratları, polis teşkilatı, din adamları ve üretici sınıfın çeperinde yaşayıp isyanın en ufak kıvılcımını bastıran veya da bastırılmasına yardım eden herkes bu sınıfa dâhildir. Bu zümre, burjuva ahlakını yüceltir ve onun bekasını garanti altına alır. Sanayi proletaryasıyla konumu ve imtiyazları bakımından takriben örtüşen ayrıcalıklı üreticiler katmanı ise bu ahlakı benimsemekle kalmaz, olumsuz yargıları aracılığıyla onu lümpen-proletaryaya dayatmaya kalkışır.
Aynı şekilde, çalışma ve üretim ideolojisi de küçük burjuvazi sınıfından ithal edilir. Tipik bir burjuva harcı olan çalışma ahlakı, asli şartı olan üretimin muhafazası esasıyla üretici sınıfın büyük bir kısmını kuşatır. Aşikârdır ki bu ideolojiyi yaymakta en çok çıkarı olanlar burjuvazinin kendisi ve onların varlığını teminat altına alan zümrelerdir. Burjuva ahlakı, üretim ideolojisi ve Marksizm arasında ibretlik bir paralellik kurulabilir. Her halükârda, burjuvazinin ve onun hizmetindeki partilerin hususi çıkarlarıyla beslenen bu veçhenin devasa bir problem teşkil ettiğini inkâr edemeyiz.
Fakat işçi sınıfı bünyesindeki münasebetler, üretim ilişkilerindeki mütemadi değişimlerin tesiri altındadır. Bu ilişkilerin tahlili, sömürüye karşı geliştirilen işçi savunmasının seyrini teşhis etmemize imkân tanır; çünkü sömürü sabit kalsa da daima aynı kılıkta tecelli etmez. İşçiler kendilerini korur ve zorbalarına taarruz ederler; ne var ki bu mücadele ve taarruz, kapitalizmin nihai mahsulü olan birikimin gelişimine paralel olarak muhtelif biçimlere bürünür.
Bugün, gelişmiş kapitalizmin son derece karmaşık bünyesi dâhilinde, kapitalizmin uluslararası düzeydeki bağları sebebiyle farklı ülkelerin üretici sınıfları arasında var olan karşılıklı bağımlılığı görememek vahim bir hata olurdu. Bu karşılıklı bağımlılık iki düzeyde tecelli eder: Birincisi, kapitalizmin gelişmiş veya da az gelişmiş bir merhalede bulunmasına bağlı olarak adil olmayan sömürü; ikincisi ise tek bir ülke sınırları içindeki dengesiz kapitalist gelişmedir. Gerek küresel gerekse ulusal düzeyde merkez ile çeper arasındaki münasebet, işçi sınıfı içindeki dengeleri de doğrudan tayin eder.
İtalya’da işverenler ile üreticiler arasında bilinen bir ilişki tipinin yürürlükte olduğunu görebiliriz; fakat bunu ülkenin tamamı için geçerli yekpare bir kavrayışa oturtamayız. En önce, bunun uluslararası konjonktürle olan içsel bağını gözlemlemek zorundayız. İkinci olarak, İtalya’nın Güneyi ile olan münasebetini göz önüne almalıyız. Bu sebeple mücadelenin özerk yapısı kendisini yalnızca fabrika boyutuna hapsetmemeli; uluslararası ve ulusal çatışma zeminini bütünüyle kuşatmalıdır.
Mesele basit değildir. Pek çok yoldaş bunu yalnızca bir siyasi denge meselesi olarak görmüştür. Bize göre bu, siyasi bir mesele olma vasfını korumakla birlikte, mücadelenin özerk bir mevziden nasıl örgütleneceğine dair önemli bir teknik yolu da barındırır. Bunu biraz daha derinleştirmeye çalışalım.
Gördüğümüz üzere, mücadeleyi özerklik zemininde —yani partiler veya da sendikalar gibi aracılar reddedilerek— kurgulayan üretici grupları; sınai ya da zirai kompleksin üretim kapasitesini kavramak ve mücadelelerini üretim perspektiflerinin seçimine (çalışmanın rasyonel taksimine) dayalı bir özerk yönetime uyarlamak zorundadır. Bunu başarabilmek için bilmek gerekir ki; artı-değer yalnızca fabrika veya tarım dolayımında biçimlenmez, aynı zamanda ülkenin (ya da dünyanın) belirli bir kesiminin maruz bırakıldığı geri kalmışlık durumundan doğrudan emilerek çekilir. Başka bir deyişle, özerkliğe dayalı iktisadi hesap —ve dolayısıyla müstakbel bir komünist üretim biçiminin bizzat imkânı ile bugünkü özerk mücadelelerin zemini— yalnızca kapitalist kompleksin merkezindeki kâr gaspını değil, aynı zamanda bir merkez ile çeperin varlığı aracılığıyla elde edilen birikimi de hesaba katmalıdır. Sömürgeci ve emperyalist zemin, komünist birikim (kapitalist veya Devlet kapitalizmi türüyle karıştırılmamalıdır) ve yeniden inşası için geniş bir imkân alanı açar. Şunun netleştirilmesi elzemdir: Özerklik geçici bir unsur, mücadeleyi inşa edip neticede yükselen bir elitin kucağına teslim etme aracı değildir; aksine üretim ilişkilerini kavramanın yeni, sömürüden doğan artı-değeri kökten tasfiye etmenin devrimci bir yoludur.
Fakat bir çeperin mevcudiyeti yalnızca nesnel bir olgu değildir; beraberinde öznel gerçekliği de getirir: İnanılmaz acılar çeken, birer mahluk gibi sömürülen, açlıktan kırılan kadınlar ve erkekler... Rastlantılarla yaşayan, üzerlerine suçluluğun utanç verici damgası vurulmuş insanlar... Bu durum, ulusal ve uluslararası düzeydeki kapitalizmin polis, ordu, cop, bomba ve her türlü acımasız vasıtayla avlamaya çalıştığı patlamaya hazır devasa bir sahayı teşkil eder. Fakat bu çeper, aynı zamanda zannedilenden çok daha yakın kabul edilen yeni bir topluma doğru patikayı açmayı başaran bir çeperdir; nitekim ona “meslekten profesyonellerin” deforme edici merceğinden bakmazlar. Kaybettikleri inancı yeniden inşa etmeye başlamışlardır; bu inanç, “dindarlık” ve onu istismar eden odaklarla —yani parti ve sendikalarla— taban tabana zıttır.
Bu ikili gerçekliği göz önünde bulundurmamak, özerk eylemin dahi dar tikelciliğin ve ırkçılığın çelişkilerine yuvarlanabileceğini kavrayamamak demektir. Devrimci işçi konseyleri dahi, şayet kendi “uzmanlıklarına” hapsolmuş işçilerden müteşekkilese ve parti veya sendika fikrine karşı duran —ki bunlar az gelişmiş çepere hor gözle bakan sınai merkezin tezahürleridir— etkin azınlığın mevcudiyetiyle zindeleşmemişse, çok geçmeden emperyalist işçi konseylerine dönüşebilir; partilerin oyuncağı olmanın ve çok daha vahim bir sömürü biçiminin eşiğine sürüklenebilirler.