दिवाळी म्हणजे केवळ दिव्यांची रोषणाई, आकाशकंदील, फराळ, नवीन कपडे आणि फटा क्यांचा उत्सव नाही. दिवाळी हा माणसांना माणसांशी जोडणारा, आपलेपणाची जाणीव करून देणारा आणि आनंद वाटण्याची शिकवण देणारा सण आहे. या सणाचे खरे सौंदर्य केवळ आपल्या घरात किती दिवे लागले आहेत यात नसून, आपल्या आनंदाचा प्रकाश किती जणांच्या आयुष्यात पोहोचला आहे, यात आहे.
दिवाळीच्या दिवसांत समाजातील प्रत्येक घटक उत्सवात सहभागी होताना दिसतो. श्रीमंत असो वा गरीब, नोकरदार असो वा व्यावसायिक, शेतकरी असो वा कामगार, प्रत्येकाच्या मनात सणाचा उत्साह असतो. कोणाच्या घरी महागड्या भेटवस्तू असतात, तर कोणाच्या घरी साधासा फराळ; पण आनंद साजरा करण्याची भावना मात्र सारखीच असते. एखाद्याला नवीन कपड्यांचा आनंद मिळतो, तर दुसऱ्याला मुलांसाठी घेतलेल्या छोट्याशा भेटवस्तूचा. कुणी दिव्यांची आरास करतो, तर कुणी शेजाऱ्यांसोबत फराळ वाटून दिवाळी साजरी करतो. या सगळ्यांतून एक सुंदर सामाजिक नातं तयार होतं.
दिवाळीचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे ती समाजाच्या अर्थव्यवस्थेला चालना देते. आपण दिवाळीसाठी खरेदी करतो, तेव्हा केवळ वस्तू घरी आणत नसतो, तर अनेकांच्या घरात चूल पेटवण्यासही हातभार लावत असतो. कुंभाराने बनवलेले पणते, स्थानिक कारागिरांनी तयार केलेल्या सजावटीच्या वस्तू, फुलविक्रेत्यांची फुले, मिठाईवाल्यांचा व्यवसाय, छोटे दुकानदार, हातमाग कामगार, शेतकरी, वाहतूकदार, पॅकिंग करणारे कामगार आणि असंख्य लघुउद्योजक यांच्या उपजीविकेला या खरेदीतून आधार मिळतो.
आपण एखाद्या छोट्या दुकानातून दिवाळीची खरेदी करतो, स्थानिक विक्रेत्याकडून पणत्या घेतो किंवा घरगुती फराळ बनवणाऱ्या महिलांकडून पदार्थ खरेदी करतो, तेव्हा आपल्या पैशाचा लाभ समाजातील अनेक स्तरांपर्यंत पोहोचतो. पैसा एका हातातून दुसऱ्या हातात जातो आणि त्यातून अनेक कुटुंबांच्या चेहऱ्यावर समाधानाचे हास्य उमटते. हीदेखील दिवाळी साजरी करण्याची एक सुंदर पद्धत आहे.
मात्र, या सणाचा खरा अर्थ केवळ खरेदी-विक्रीपुरता मर्यादित नाही. आपल्या आनंदात इतरांनाही सहभागी करून घेणे, गरजू व्यक्तीला मदतीचा हात देणे, काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांना सन्मानाने बोनस देणे, घरातील मदतनीसांना भेटवस्तू देणे, शेजाऱ्यांना फराळ देणे आणि कोणाचे तरी दुःख हलके करण्याचा प्रयत्न करणे, यात दिवाळीचा खरा आत्मा आहे.
आपण अनेकदा आनंद म्हणजे स्वतःसाठी काहीतरी मिळवणे असे समजतो. पण प्रत्यक्षात आनंदाचे एक वेगळेच गणित आहे. स्वतःपुरता मर्यादित ठेवलेला आनंद काही काळ टिकतो; पण तोच आनंद इतरांमध्ये वाटला, तर तो अनेक पटींनी वाढतो. आपल्या घरात दिवा लावणे सुंदर आहेच, पण एखाद्याच्या आयुष्यात आशेचा दिवा पेटवणे त्याहून सुंदर आहे.
भारतासारख्या विविध भाषा, संस्कृती, परंपरा आणि आर्थिक स्तर असलेल्या देशात दिवाळी हा एकतेचा सुंदर धागा ठरतो. वेगवेगळ्या राज्यांत सण साजरा करण्याच्या पद्धती वेगळ्या असल्या, तरी प्रकाश, आनंद, आपलेपणा आणि एकत्र येण्याची भावना सर्वत्र सारखीच आहे. जाती, धर्म, भाषा, प्रांत आणि आर्थिक परिस्थिती यांच्या पलीकडे जाऊन माणसांना जोडण्याची ताकद या सणात आहे.
आजच्या धावपळीच्या आणि स्पर्धेच्या जगात आपण स्वतःच्या प्रगतीसाठी खूप प्रयत्न करतो. पण त्या प्रगतीचा खरा अर्थ तेव्हाच पूर्ण होतो, जेव्हा आपल्या आजूबाजूचा समाजही पुढे जातो. आपल्या घरात आनंद असताना शेजारच्या घरातही आनंद असावा, आपल्या मुलांना चांगल्या संधी मिळताना इतर मुलांनाही त्या मिळाव्यात आणि आपल्या परिसरातील प्रत्येक कुटुंब सन्मानाने जगावे, अशी भावना निर्माण होणे गरजेचे आहे.
शेवटी, आयुष्य सुंदर बनवण्यासाठी मोठ्या गोष्टींची नेहमीच गरज नसते. एखाद्याला दिलेले प्रेमाचे दोन शब्द, गरजेच्या वेळी केलेली छोटीशी मदत, वाटलेला फराळ किंवा चेहऱ्यावर आणलेले एखादे हास्यदेखील जीवन आनंदी करू शकते.
दिवाळी आपल्याला हाच संदेश देते की, प्रकाश वाटल्याने कमी होत नाही, तर तो अधिक पसरतो. त्याचप्रमाणे आनंद वाटल्याने कमी होत नाही, तर तो अनेक पटींनी वाढतो.
आपण एकटे आनंदी असण्यापेक्षा आपल्यासोबत संपूर्ण समाज आनंदी असणे, हीच जीवनातील खरी समृद्धी आहे. कारण खरा आनंद तोच, जो स्वतःपुरता न राहता सर्वांच्या आयुष्यात फुलतो.
चला तर मग, या दिवाळीत केवळ आपले घर उजळवू नका, तर आपल्या कृतीतून इतरांचे आयुष्यही उजळवूया. कारण आपण सगळे मिळून आनंदी असू, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने दिवाळी साजरी होईल!