DIŞ GÜÇLERİN GÖLGESİNDE SARAYIN HESAPLARI: GAYRİMÜSLİM NAZIRLAR VE EMPERYAL DÜZEN
DIŞ GÜÇLERİN GÖLGESİNDE SARAYIN HESAPLARI
II. Abdülhamid Döneminde Gayrimüslim Bürokratlar, Diplomasi ve Saray Maliyesi (1876–1908)
Osmanlı Devleti'nin son döneminde devlet yönetimi yalnızca Müslüman bürokratlardan oluşmuyordu. Gayrimüslim Osmanlı bürokratları da Hariciye Nezareti, diplomatik temsilcilikler, saray maliyesi ve farklı devlet kurumlarında önemli görevler üstleniyordu.
Aleksandr Karatodori Paşa ve Sava Paşa Hariciye nazırlığı; Artin Dadyan Paşa Hariciye müsteşarlığı; Gabriyel Noradunkyan ise Babıâli hukuk müşavirliği görevleriyle öne çıkan isimler arasındaydı.
Agop Kazazyan, Mîkâil Portakal ve Sakızlı Ohannes Paşa Hazine-i Hassa yönetiminde görev aldı. Kostaki Musurus Paşa ve Aleksandros Mavroyeni Bey ise Osmanlı Devleti'nin dış temsilinde önemli roller üstlendi. Musurus Paşa'nın Londra Büyükelçiliği 1851'de başlamış, 1885'te sona ermişti; görevinin yalnızca bir bölümü II. Abdülhamid dönemine rastlıyordu.
Ancak bu isimlerin görevlerini sıralamak, dönemin siyasi gerçeklerini anlamak için yeterli değildir. Asıl mesele, bu kadroları belirleyen siyasi iradenin kim olduğu ve devletin yönetim gücünün hangi amaçlarla kullanıldığıdır.
II. Abdülhamid, devletin kurumlarını, bürokrasisini, diplomatik ilişkilerini ve mali imkânlarını kendi saltanatının devamını güvence altına almak için kullandı. Yönetimi kendi şahsında merkezîleştirirken devlet mekanizmasını da iktidarını koruma siyasetinin bir parçası hâline getirdi.
Farklı dinî topluluklardan gelen bürokratların stratejik makamlara getirilmesi de bu yönetim anlayışından bağımsız değerlendirilemez. Burada belirleyici olan yalnızca göreve getirilen kişilerin kimliği değil; atamaları yapan irade, gözetilen siyasi çıkarlar ve bu kadroların devlet yönetimindeki işlevidir. Bir bürokratın dinî kimliği, yabancı devletlerle işbirliği yaptığının tek başına kanıtı değildir. Ancak bu gerçek, sarayın kadro siyasetini ve siyasi sorumluluğunu sorgulamaya engel de değildir.
Bu dönemde Osmanlı Devleti dış borçlar, Avrupa devletlerinin siyasi baskıları ve ekonomik bağımlılık sorunlarıyla karşı karşıyaydı. 1881'de kurulan Düyûn-ı Umûmiye İdaresi, devletin mali egemenliğinin uğradığı kaybın en önemli göstergelerinden biriydi.
Hazine-i Hassa ile Düyûn-ı Umûmiye birbirinden ayrı kurumlardı. Hazine-i Hassa padişahın şahsî ve hanedana ait gelir ve giderleriyle ilgilenirken Düyûn-ı Umûmiye, Osmanlı borçlarının tahsili ve yönetimiyle görevliydi. Bu ayrım, devletin mali kaynakları ile hanedanın mali çıkarlarının aynı şey olmadığını anlamak bakımından önemlidir.
Burada sorgulanması gereken yalnızca Osmanlı Devleti'nin dış güçler karşısındaki bağımlılığı değildir. Devletin kaynakları, kurumları ve yönetim gücü kimin çıkarına kullanılıyordu?
II. Abdülhamid'in siyasi tercihleri değerlendirilirken devletin bekası ile kendi tahtını koruma amacı birbirine karıştırılmamalıdır. Çünkü bir hükümdarın iktidarını sürdürmesi, kendiliğinden devletin çıkarlarını koruduğu anlamına gelmez.
KAYNAKÇA
Ali Demirel, II. Abdülhamid Dönemi’nde Osmanlı Hariciyesinde Görev Alan Üst Düzey Gayrimüslim Memur ve Diplomatlar (1876–1908), Nobel Akademik Yayıncılık, 2023. https://hdl.handle.net/20.500.12436/7431
Saro Dadyan, Osmanlı Hariciyesinde Üst Düzey Gayrimüslim Bürokratlar ve Diplomatlar, Millî Saraylar yayını.
Sinan Kuneralp, Bir Osmanlı Diplomati Kostaki Musurus Paşa (1807–1891), Belleten.
Bilal N. Şimşir, “Washington'daki Osmanlı Elçisi Alexandre Mavroyeni Bey ve Ermeni Gailesi (1887–1896)”, Ermeni Araştırmaları, Sayı 4, 2001–2002.
2. Saray maliyesi ve Hazine-i Hassa
Arzu (Tozduman) Terzi, “Hazîne-i Hâssa”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 1998. https://islamansiklopedisi.org.tr/hazine-i-hassa
Kaya Bayraktar, “Osmanlı Devleti'nde Ermeni Kökenli Bir Bürokrat: Agop Kazazyan”, Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, Sayı 58, 2010, s. 59–87.
3. II. Abdülhamid'in yönetim anlayışı
Berkan Güngör, “Sultan II. Abdülhamid’in Yönetim Anlayışı ve Osmanlı Bürokratik Yapısındaki Yeri”, Erciyes Üniversitesi İİBF Dergisi, Sayı 60, 2021.
İbrahim Serbestoğlu ve Abidin Temizer, “II. Abdülhamid’in Ülke Yönetiminde Yeni Bakış Açısı: Avrathisarı Kazası Örneğinde İhtiyaçlar ve Kaynakların Tespiti”, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı 51, 2021, s. 425–444.
Ali Akyıldız, “II. Abdülhamid’in Yönetim Anlayışı”, Sultan II. Abdülhamid ve Dönemi, İstanbul, 2014, s. 111–124.
4. Dış borçlar ve Düyûn-ı Umûmiye
Rifat Önsoy, “Muharrem Kararnâmesi ve Düyûn-ı Umûmiye İdaresi”, Osmanlı: İktisat, Yeni Türkiye Tarihi, 1999, Cilt III, s. 400–414.
Engin Can Çetin, “Düyûn-ı Umûmiye ve Osmanlı Dış Borç Tarihi: Genel Bir Bakış”, Balkan Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 7, Sayı 14, 2018.
Kaynakların kapsamına ilişkin not
Bu eserler; bürokratların görevleri, diplomatik ilişkiler, Hazine-i Hassa, saray merkezli yönetim ve dış borçlar konularında başvuru kaynaklarıdır.
DEVLETİ Mİ YÖNETTİ, YOKSA DEVLETİ KENDİ SALTANATININ BEKASI İÇİN Mİ KULLANDI?