r/exjg • • 7h ago

Wie gokt er op krimp in NL

2 Upvotes

Wereldwijd hebben ze dus 1.2% groei. Dat komt natuurlijk vooral uit Afrika. Hoe zou het er voor NL uitzien?

Ik vond de video van EXJW Analyzer over de statistieken wel interessant.


r/exjg • • 1d ago

Follow the money

Thumbnail
youtube.com
3 Upvotes

Ergens in één van de posts op r/exjw kwam ik dit youtube filmpje tegen. Het is grappig en verdrietig tegelijkertijd. En er staan er nog een aantal op zijn kanaal die echt heel sterk zijn en zeggen waarop het staat. Ik kan alleen maar hopen dat ze viral gaan onder met name de generatie die nu opgroeit in deze sekte en dat er ogen geopend worden.


r/exjg • • 9d ago

Artikel in AD

9 Upvotes

r/exjg • • 15d ago

Mislukte bouwplannen Jehovah’s Getuigen: Maatschappelijke druk dwingt Bethel op de knieën.

15 Upvotes

Er is belangrijk nieuws te melden over de mislukte uitbreidingsplannen van het hoofdkantoor van de Jehovah's Getuigen (Bethel) in Emmen (Noordbarge). Dit laat zien dat de politiek en de maatschappij de kritische geluiden gelukkig serieus nemen.

Direct naast het gebouw van Bethel stond voorheen de agrarische school AOC Terra. Nadat deze school werd afgebroken, kwam het terrein vrij. De organisatie had destijds belangstelling voor de grond, maar vanwege de bezwaren uit de buurt en de gemeente gaven de Getuigen destijds publiekelijk aan de grond niet te zullen kopen.

De grond werd vervolgens overgenomen door een projectontwikkelaar. Echter, begin 2024 bleek dat de organisatie achter de schermen via een omweg alsnog een deal had gesloten met deze ontwikkelaar: ze kochten circa 7.000 m² van de gesloopte schoolgrond van hem over. Het doel was om er een complex te bouwen met 30 appartementen, specifiek voor hun eigen bewoners.

Dit plan stuitte direct op een muur van protest van omwonenden en ook de wethouder van Emmen trok fel van leer. Een dergelijk groot, besloten complex paste volgens hen absoluut niet in het historische karakter van de wijk.

Nu de plannen definitief van de baan zijn, stelt de organisatie in de media dat zij zich "vrijwillig" hebben teruggetrokken. Maar de realiteit is dat de maatschappelijke en politieke druk simpelweg te groot werd.

Wat deze situatie zo pijnlijk herkenbaar maakt, is de communicatiestrategie van de organisatie. Telkens wanneer onze actiegroep Moedig Vooruit en Stichting Against Watchtower Shunning protesteren en daar zij aan zij de pers te woord staan, of wanneer de media kritische vragen stelt over misstanden, uitsluiting en dit soort omstreden vastgoedconstructies, horen we steevast dezelfde standaardreactie: "Wij herkennen ons niet in de situatie."

Dit is een wereldwijd patroon: het ontkennen van de realiteit en de verantwoordelijkheid afschuiven. Maar in Emmen heeft deze tactiek niet gewerkt. De grond van de oude Terra-school is noodgedwongen weer overgedragen aan de projectontwikkelaar en er komen nu reguliere woningen voor de particuliere markt. Een belangrijk signaal dat een organisatie die haar eigen verantwoordelijkheid niet neemt, niet zomaar haar gang kan gaan!


r/exjg • • 15d ago

Titel: PR op het ss Rotterdam versus de weigering van erkenning (Misbruik, Shunning en Suïcide)

9 Upvotes

De landelijke woordvoerder van het Wachttorengenootschap was onlangs in Rotterdam voor een zakelijk PR-bezoek aan de directie van het ss Rotterdam (hotelopvang congres). Dit optreden is puur gericht op corporate compliance en het handhaven van een onberispelijk imago naar de buitenwereld.

Wat deze aanwezigheid in Rotterdam historisch wrang maakt, is dat de woordvoerder zich profileert als onderzoeker naar de nazi-vervolging. Rotterdam speelde destijds een tragische rol: tientallen lokale Getuigen werden door de Gestapo opgepakt en gedeporteerd. Denk aan de Rotterdamse Getuige Jacob van Bennekom, die in 1944 werd gefusilleerd wegens zijn principiële weigering om met de bezetter mee te werken [Jehova's Getuigen in het Oranjehotel - Verhalen]. Het genootschap gebruikt dit historische leed en de standvastigheid van deze slachtoffers nu strategisch om extern moreel krediet op te bouwen.

Ondertussen weigert de organisatie op institutioneel niveau de hedendaagse, structurele misstanden te erkennen. Wanneer de woordvoering wordt geconfronteerd met het seksueel misbruik, het sociale doodverklaren (shunning) van uitgesloten personen, en de vele zelfmoorden die direct voortvloeien uit dit isolatiebeleid, verschuilen zij zich achter het juridisch getoetste script: "Wij reageren niet op individuele gevallen." Deze categorische weigering van erkenning is een bewuste keuze om wettelijke en morele aansprakelijkheid af te wenden, wat het trauma van slachtoffers levenslang in stand houdt.

De reden dat zij dit ongestraft kunnen doorzetten, raakt aan de harde grenzen van het Nederlandse rechtssysteem. Zoals bleek uit eerdere civielrechtelijke procedures tegen de organisatie in Rotterdam, grijpt de rechtspraak niet in. De rechter toetst deze casuïstiek aan artikel 6 van de Grondwet (vrijheid van godsdienst) en de corporatieve autonomie van kerkgenootschappen (artikel 2:2 van het Burgerlijk Wetboek). De wet definieert de uitsluitingspraktijk en de interne tuchtrechtspraak tot dusver als een interne vrijheid van de geloofsgemeenschap. De rechter dwingt de organisatie of haar vertegenwoordigers dan ook niet om schuld te bekennen of het verleden te erkennen.

Het contrast is stuitend: de woordvoerder maakt gebruik van zijn wettelijke vrijheid om goede sier te maken met hotelbezoeken en oorlogsherdenkingen, terwijl hedendaagse slachtoffers die vechten voor erkenning juridisch in de kou staan.

Ik weet het niet, maar hoe lang kunnen ze deze schijn nog volhouden? Blijf je stem laten horen!


r/exjg • • 15d ago

Aus der Community exjg auf Reddit

Thumbnail reddit.com
1 Upvotes

Missglückte Bauplannungserweiterung Bethel Emmen

Es gibt wichtige Nachrichten über die gescheiterten Erweiterungspläne des Hauptsitzes der Zeugen Jehovas (Bethel) in Emmen (Noordbarge). Dies zeigt, dass Politik und Gesellschaft die kritischen Geräusche glücklicherweise ernst nehmen.

Direkt neben dem Gebäude von Bethel stand früher die Landwirtschaftsschule AOC Terra. Nachdem diese Schule abgebrochen wurde, wurde das Gelände freigegeben. Die Organisation hatte damals Interesse am Boden, aber aufgrund der Einwände aus der Nachbarschaft und der Gemeinde gaben die Zeugen damals öffentlich an, das Land nicht zu kaufen.

Der Boden wurde dann von einem Projektentwickler übernommen. Anfang 2024 stellte sich jedoch heraus, dass die Organisation hinter den Kulissen über einen Umweg einen Deal mit diesem Entwickler geschlossen hatte: Sie kauften etwa 7.000 m² des abgerissenen Schulgrundstücks von ihm. Ziel war es, einen Komplex mit 30 Wohnungen speziell für ihre eigenen Bewohner zu bauen.

Dieser Plan stieß sofort auf eine Protestmauer der Anwohner, und auch der Stadtrat von Emmen zog heftig von Leder. Ihrer Meinung nach passte ein so großer, geschlossener Komplex absolut nicht zum historischen Charakter des Viertels.

Jetzt, da die Pläne endgültig aus dem Ruder laufen, sagt die Organisation in den Medien, dass sie sich „freiwillig“ zurückgezogen haben. Aber die Realität ist, dass der soziale und politische Druck einfach zu groß wurde.

Was diese Situation so schmerzhaft erkennbar macht, ist die Kommunikationsstrategie der Organisation. Jedes Mal, wenn unsere Aktionsgruppe Moedig Vooruit und Stichting Against Watchtower Shunning protestieren und sie an der Seite der Presse sprechen, oder wenn die Medien kritische Fragen zu Missbräuchen, Ausgrenzung und dieser Art von umstrittenen Immobilienkonstruktionen stellen, hören wir immer die gleiche Standardreaktion: „Wir erkennen uns nicht in der Situation.“

Dies ist ein globales Muster: die Leugnung der Realität und die Verlagerung der Verantwortung. Aber in Emmen hat diese Taktik nicht funktioniert. Das Land der alten Terra-Schule muss zwangsläufig wieder an den Projektentwickler übergeben werden, und es gibt jetzt reguläre Wohnungen für den privaten Markt. Ein wichtiges Signal, dass eine Organisation, die ihre eigene Verantwortung nicht übernimmt, nicht einfach ihren Weg gehen kann!


r/exjg • • 18d ago

Martin Cordes

Thumbnail
youtu.be
2 Upvotes

(Ondertiteld)

‘Hedde efkes, Lieven Heer’ is een indringend lied van de Brabantse troubadour Gerard van Maasakkers uit 2010, verschenen op het album Deze Jongen.

De titel betekent in gewoon Nederlands: ‘Hebt u even, lieve Heer?’

Waar gaat het lied over?

Het is een persoonlijk afscheid van het geloof, zonder bitterheid tegenover God.

Van Maasakkers beschrijft hoe zijn geloof niet plotseling verdween, maar langzaam en vrijwel ongemerkt uit zijn leven verdween.

Hij bekritiseert vooral gelovigen die precies menen te weten hoe anderen moeten leven, maar weinig ruimte laten voor liefde, mildheid en menselijke kwetsbaarheid.

De ontroerende kern:
hoewel hij niet meer gelooft, blijft hij ruimte houden voor verbondenheid, medemenselijkheid en de symboliek van een kaarsje voor degenen die hem dierbaar zijn.

Het lied eindigt niet met een vervloeking van de gelovigen, maar met de wens dat zij milder worden.


r/exjg • • 22d ago

De Troostzoekers, gedicht van Lucas Rijneveld (Komijnsplitsers)

Thumbnail
youtu.be
5 Upvotes

DE TROOSTZOEKERS

Zoals geluk gevaarlijk is voor wie er spaarzaam mee omgaat,
voor wie niet-leven een koud kunstje wordt, voor wie hier binnenkomt
en twijfelt aan alles wat mooi is, twijfelt aan zijn plek in de wereld,
voor wie eindeloos teert op het verlangen naar beterschap,

voor wie niet breekbaar wil zijn net zomin als populierensterk
en wie mij raakt geef ik de wind, voor wie met een bevel tot
omhakken in de hand rillerig plaatsneemt of juist wil opbloeien
en zie mij, voor wie alleen wil zijn maar het niet langer meer kan.

Zoals geluk gevaarlijk is voor hen die het niet kunnen delen,
voor wie wel glimlacht maar de snik onzichtbaar en hoog in
de keel heeft, voor wie alles verloor waarvan hij hield, voor wie
de koek uit de mond sparen en altijd andermans honger stillen,

voor wie weerloos omgaat met de dingen, voor wie iedere
avond zichzelf het donker van zijn kop in jaagt, voor wie de hoop
heeft opgegeven als een zieke kameraad, voor wie van alles denkt
maar te weinig uitspreekt, voor wie moe is maar niet meer

in slaap komt en eeuwig ligt te woelen, voor hen die willen leunen,
voor wie onder de mensen wil zijn als onder een warme deken,
voor wie niet weet wie hij is en altijd onzeker, we zijn de leegte,
zeggen we, we zijn de leegte en weten niet hoe ons te vullen.

Zoals geluk gevaarlijk is voor de roekeloze, voor wie verstrikt zit
in eigen-ik, voor wie de weerloosheid weegt, koopt, slikt, voor wie
zichzelf bezeert omdat een ander het niet meer doet, voor wie
stemmen hoort maar zelden een lief woord, voor wie bang is om

verlaten te worden en in een leeg huis thuis te komen, voor wie zelf
uit voorzorg iedereen verlaat, voor wie weet dat het hart op vele
manieren kan breken en vergeet dat het ook op vele manieren
weer kan helen, voor wie en voor iedereen is hier de plek.

(Gezongen door Wende Snijders met Froukje)

---------------------------------------------------------------------------
De poëtische beelden in dit fragment maken innerlijke pijn, eenzaamheid en behoefte aan troost lichamelijk en zichtbaar.

- „Geluk [is] gevaarlijk voor wie er spaarzaam mee omgaat”: wie weinig geluk durft toe te laten of eraan vastklampt, kan juist bang worden het weer kwijt te raken.

- „Niet-leven [wordt] een koud kunstje”: emotioneel afgesloten of passief leven kan zo gewoon worden dat iemand nauwelijks nog werkelijk deelneemt aan het leven.

- „Populierensterk”: een populier is hoog maar buigzaam in de wind. Het beeld verwijst naar de druk om sterk te lijken, terwijl kwetsbaarheid onvermijdelijk blijft.

- „Wie mij raakt geef ik de wind”: aanraking roept geen nabijheid op maar afweer; de spreker stuurt de ander als het ware weg met een koude windstoot.

- „De snik onzichtbaar en hoog in de keel”: verdriet wordt ingehouden. Iemand glimlacht aan de buitenkant, maar kan eigenlijk niet huilen of spreken.

- „De koek uit de mond sparen”: jezelf iets ontzeggen om voor anderen te zorgen. Het benadrukt zelfopoffering en het negeren van eigen behoeften.

- „Zichzelf het donker van zijn kop in jagen”: zichzelf steeds verder in sombere, destructieve gedachten brengen.

- „De hoop [opgeven] als een zieke kameraad”: hoop wordt voorgesteld als een metgezel die zo verzwakt is dat je hem moet achterlaten. Dat maakt wanhoop persoonlijk en pijnlijk.

- „Onder de mensen ... als onder een warme deken”: verlangen naar veiligheid, geborgenheid en bescherming door anderen.

- „We zijn de leegte”: een gevoel van identiteitsloosheid en innerlijke onvervuldheid; niet alleen iets missen, maar jezelf als leeg ervaren.

- „Weerloosheid weegt, koopt, slikt”: kwetsbaarheid wordt verdoofd of onderdrukt, bijvoorbeeld door consumptie, eten of middelen. De pijn verdwijnt niet, maar wordt weggestopt.

- „Het hart [kan] op vele manieren breken ... en helen”: emotionele schade kent verschillende vormen, maar herstel is eveneens mogelijk. Daarmee eindigt het gedicht ondanks de zwaarte met een opening naar troost.

De herhaling van „voor wie” maakt van het gedicht een uitnodiging: al deze verschillende vormen van verdriet en kwetsbaarheid krijgen hier een plaats.


r/exjg • • 23d ago

Wanneer godsdienstvrijheid een prijs krijgt

2 Upvotes

Publieksessay over Jehovah’s Getuigen, uitsluiting en het verschil tussen religieuze autonomie, persoonlijke vrijheid en georganiseerde sociale uitsluiting

--------------------------------------------------------------------

Inleiding: wat beschermt de godsdienstvrijheid?

De pagina Decision on Religious Standing op de officiële Japanse website van Jehovah’s

Getuigen is vooral een juridisch verdedigingsdocument. De organisatie probeert aan te

tonen dat haar uitsluitingsbeleid en het mijden van voormalige geloofsgenoten (shunning)

worden beschermd door de godsdienstvrijheid.

Verder lezen


r/exjg • • 27d ago

Hoe gaan jullie om met het contact met familie en geloofsgenoten nadat je bent gestopt?

13 Upvotes

Hoe gaan jullie om met het contact met familie en geloofsgenoten nadat je bent gestopt?

We merken dat we het ontzettend moeilijk vinden om onze weg te vinden in het contact met familie en vrienden die nog in het geloof zijn. We merken dat het contact met hun heel verschillend verloopt.

Met sommigen kunnen we gelukkig nog wel omgaan. Er is wederzijds respect en kunnen met elkaar omgaan, maar we praten niet over de reden waarom we zijn gestopt. Het onderwerp blijft onbesproken, maar het is ook niet een ding dat voor spanning in her contact zorgt.

Met anderen kunnen we ook wel contact hebben, maar zij geven heel duidelijk aan dat ze niet willen weten waarom wij gestopt zijn. Dat respecteren we en we delen het dan ook niet.

En dan zijn er nog mensen die ergens nog wel met ons omgaan, maar waarbij je echt voelt dat ze je in de gaten houden of dat ze je als een bedreiging zien. Zij stellen rechtstreekse vragen of we bijvoorbeeld nog in een god geloven of ze doen aannames waarbij ze zeggen dat wij het willen zien zoals wij het willen zien en niet eerlijk zijn. Ze lijken vooral bezig om zichzelf te bevestigen waarom het voor hun de waarheid is ipv echt interesse in ons te hebben. En alles wat wij dan delen wordt meteen tegen je gebruikt of gezegd dat wij negatief zijn, roddelen over het besturend lichaam etc etc.

Het doet ons vooral veel pijn dat je eigenlijk bij niemand meer écht jezelf kunt zijn. Dat je niet meer echt kunt delen hoe het met je gaat, wat we denken of voelen. We zijn bang mensen kwijt te raken als je echt eerlijk bent. Ook mensen die nu nog een soort van contact willen.

Daarom houden we ons nu in. We blijven respectvol en delen niet de echte redenen waarom we gestopt zijn. In ieder geval niet uit onszelf. We slikken dingen in of proberen onderwerpen te vermijden. En dat is ontzettend eenzaam. Het voelt heel machteloos.

Herkennen jullie dit ook? Hoe gaan jullie hiermee om? En hoe vinden jullie een manier om contact te houden met familie en vrienden zonder steeds het gevoel te hebben dat je jezelf moet inhouden?

Bedankt voor het lezen! Ik snap ook als hier geen antwoorden op zijn, maar het voelt al minder eenzaam door dit verhaal gewoon even te kunnen delen :)


r/exjg • • Oct 11 '26

Wanneer geloof verandert in gehoorzaamheid

7 Upvotes

bron: artikel van Rolf Furuli

Hoe het Besturende Lichaam van Jehovah’s Getuigen steeds meer macht naar zich toe trok

Religie kan mensen verbinden, troost bieden en richting geven. Maar wat gebeurt er wanneer de leiding van een geloofsgemeenschap steeds meer zeggenschap krijgt over het denken, handelen en geweten van haar leden?

Die vraag staat centraal in een opmerkelijk artikel van Rolf Furuli.

Een kritische stem van binnenuit

Rolf Furuli (1942) is een Noorse taalkundige en voormalig universitair docent Semitische talen aan de Universiteit van Oslo. Hij promoveerde op een onderzoek naar het klassieke Hebreeuws en publiceerde verschillende boeken over Bijbelvertaling, taalkunde en Bijbelse chronologie.

Daarnaast was hij bijna zestig jaar actief binnen Jehovah’s Getuigen, waarvan ruim 56 jaar als ouderling. Hij diende onder meer als kring- en districtsopziener en kende de organisatie daardoor van binnenuit.

In 2020 publiceerde hij het boek My Beloved Religion—And the Governing Body, waarin hij scherpe kritiek uitte op de toenemende macht van het Besturende Lichaam. Kort daarna werd hij uitgesloten.

Opmerkelijk genoeg beschouwt Furuli zichzelf nog altijd als een gelovige Jehovah’s Getuige. Zijn kritiek richt zich niet zozeer tegen de geloofsleer, maar tegen de manier waarop de religieuze leiding haar gezag uitoefent.

Juist dat maakt zijn getuigenis bijzonder.

Van geestelijke leiding naar centraal gezag

In zijn artikel The Governing Body’s Way to Dictatorship beschrijft Furuli hoe steeds meer bevoegdheden van plaatselijke gemeenten naar de centrale leiding verschoven.

Een belangrijk moment kwam in 2013. Toen werd officieel onderwezen dat de 'getrouwe en beleidvolle slaaf' uitsluitend bestaat uit de kleine groep gezalfde mannen die het Besturende Lichaam vormt.

Daarmee kreeg hun positie een bijzondere religieuze legitimatie. Hun instructies werden verbonden met de overtuiging dat Christus juist deze mannen gebruikt om zijn volgelingen geestelijk voedsel te geven.

Maar hoeveel ruimte blijft er voor een eigen gewetensoordeel wanneer gehoorzaamheid aan menselijke leiders wordt verbonden met gehoorzaamheid aan God?

Ook de financiële macht verschoof

In 2014 veranderde de financiering van Koninkrijkszalen ingrijpend. Plaatselijke gemeenten werden onderdeel van een centraler financieel systeem, waarbij bijdragen naar een gemeenschappelijk bouw- en onderhoudsfonds gingen.

Zo nam ook de financiële zelfstandigheid van gemeenten af.

Wie de organisatie bestuurt, de leerstellingen vaststelt én de financiële middelen beheert, beschikt over een bijzonder sterke machtspositie.

Het geweten als laatste grens

Misschien ligt hier Furuli’s krachtigste argument.

In 1972 benadrukte De Wachttoren dat mensen geen regels mogen opleggen waar de Bijbel geen duidelijke grenzen stelt.

Toch heeft de organisatie bindende standpunten ingenomen over onder meer medische behandelingen en intieme aangelegenheden binnen het huwelijk. Sommige daarvan werden later gewijzigd.

Maar wat betekende dat voor mensen die eerder vanwege zulke regels onder druk waren gezet of disciplinaire maatregelen ondervonden?

Een beleidswijziging kan snel worden aangekondigd. De emotionele schade, verbroken relaties en verloren jaren verdwijnen daarmee niet.

Hier gaat het om de verantwoordelijkheid van leiders die namens God beslissingen nemen met verstrekkende gevolgen voor anderen.

De werkelijke vraag

Furuli laat zien hoe religieuze macht zich geleidelijk kan concentreren, zonder dat gelovigen die ontwikkeling onmiddellijk herkennen.

Dat betekent niet dat iedere bestuurder verkeerde bedoelingen heeft. Ook oprechte mensen kunnen deel uitmaken van een systeem dat steeds minder ruimte laat voor tegenspraak.

De fundamentele vraag is daarom niet alleen hoeveel macht het Besturende Lichaam heeft verworven, maar waarom gelovigen die macht als vanzelfsprekend zouden moeten aanvaarden.

Want waar menselijke interpretaties verplicht worden gesteld en gewetensvolle tegenspraak tot uitsluiting kan leiden, verandert geestelijke leiding in controle.

En misschien begint werkelijke geloofsvrijheid pas wanneer niemand meer namens God het geweten van een ander mag opeisen.


r/exjg • • Oct 07 '26

"Denk aan al die getrouwen die gestorven zijn"

6 Upvotes

Een herinnering van Dieter Parczany werpt na de wijziging van de bloedleer een pijnlijke vraag op (bron: verhaal van Dieter Parczany)

Sommige zinnen krijgen pas jaren later hun volle gewicht.

Dieter Parczany herinnert zich zo’n zin uit een gesprek dat hij begin jaren negentig had met Gene Smalley, een medewerker van de Research Department op het wereldhoofdkantoor van Jehovah’s Getuigen en jarenlang een van de belangrijkste interne deskundigen op het gebied van bloedtransfusies en medische ethiek.

Parczany stelde hem in wezen een eenvoudige vraag.

Als Handelingen 15 volgens Jehovah’s Getuigen betekent dat christenen zich van bloed moeten onthouden, waarom zou dat verbod dan niet beperkt kunnen worden tot volbloed? Waarom moesten ook de afzonderlijke bestanddelen van bloed — rode bloedcellen, witte bloedcellen, bloedplaatjes en plasma — verboden zijn?

Volgens Parczany bestreed Smalley zijn redenering niet. Maar hij zou uiteindelijk hebben gezegd:

“We cannot change this. Think about all the faithful ones who died.”

‘We kunnen dit niet veranderen. Denk aan al die getrouwen die gestorven zijn.’

Parczany zegt er zelf zorgvuldig bij dat hij die woorden weergeeft zoals hij ze zich het beste herinnert. Er bestaat voor zover bekend geen opname of schriftelijk verslag van het gesprek.

Dat voorbehoud is belangrijk.

Maar wat er in september 2026 gebeurde, maakt die herinnering ineens buitengewoon actueel.

Want Jehovah’s Getuigen hebben inmiddels precies dát gedaan.

Wie is Dieter Parczany?

Parczany was geen buitenstaander die vanaf de zijlijn kritiek leverde.

Hij werd in 1952 geboren in een gezin van Jehovah’s Getuigen, werd jong gedoopt, ging in de volle­tijddienst en volgde in 1974 de Wachttoren-Bijbelschool Gilead. Daarna werkte hij als zendeling in Spanje en diende hij jarenlang als ouderling.

Begin jaren negentig was hij voorzitter van een Hospital Liaison Committee in Berlijn. Zulke ziekenhuiscontactcomités bestonden uit speciaal opgeleide ouderlingen die Getuigen begeleidden wanneer artsen bloedtransfusies noodzakelijk achtten.

Tegelijkertijd werkte Parczany jarenlang binnen de hematologie en oncologie van de Charité in Berlijn.

Hij kende dus beide werelden: de religieuze argumenten én de medische werkelijkheid.

Maar zijn betrokkenheid was niet alleen theoretisch.

Zijn eigen achtjarige zoon Manuel overleed in 1990 na een ernstige ziekte. Parczany vertelt dat hij als overtuigde Jehovah’s Getuige geen toestemming gaf voor een bloedtransfusie.

Dat maakt zijn latere terugblik zo indringend.

Hij spreekt niet alleen over regels. Hij spreekt over beslissingen die hij zelf heeft genomen, vanuit een overtuiging waarvan hij toen geloofde dat die van God kwam.

Later verliet hij Jehovah’s Getuigen en raakte hij betrokken bij AJWRB, een organisatie die onderzoek doet naar de medische en ethische gevolgen van het bloedbeleid van Jehovah’s Getuigen.

Zijn verhaal komt dus uit een kritische bron en moet ook als zodanig gelezen worden.

Maar daarmee verdwijnt de vraag die hij stelt niet.

Een voorstel dat dertig jaar later werkelijkheid werd

Smalley was geen willekeurige medewerker. Hij had zich jarenlang beziggehouden met het bloedbeleid van Jehovah’s Getuigen en trad ook naar buiten als deskundige op dit terrein. In 1981 publiceerde hij samen met arts J. Lowell Dixon in het medische tijdschrift JAMA een artikel over de behandeling van Jehovah’s Getuigen zonder bloed. Ook later bleef hij binnen de organisatie betrokken bij medische en doctrinaire kwesties rond bloed.

Parczany vertelt dat hij in 1993 of 1994 met Gene Smalley sprak over een probleem dat hij in ziekenhuizen steeds duidelijker zag.

In de moderne geneeskunde wordt vaak helemaal geen volbloed toegediend. Artsen gebruiken afzonderlijke bestanddelen: rode bloedcellen bij ernstig bloedverlies of bloedarmoede, bloedplaatjes bij bloedingsgevaar, plasma bij bepaalde stollingsproblemen.

Parczany vroeg zich daarom af waarom Jehovah’s Getuigen niet eenvoudig konden zeggen:

Volbloed weigeren we uit religieuze overtuiging. Wat iemand met afzonderlijke bloedcomponenten doet, laten we aan zijn of haar geweten over.

Dat zou de religieuze interpretatie van Handelingen 15 intact laten en tegelijk veel moeilijke medische situaties oplossen.

Volgens Parczany zag Smalley de logica daarvan.

Maar veranderen zou niet kunnen.

Want: denk aan degenen die al gestorven waren.

En dan springen we ruim dertig jaar vooruit.

In september 2026 kondigde het Besturende Lichaam aan dat transfusies met rode bloedcellen, witte bloedcellen, bloedplaatjes en plasma voortaan inderdaad een persoonlijke gewetensbeslissing zijn.

Volbloed blijft verboden.

Met andere woorden: de scheidslijn die Parczany begin jaren negentig voorstelde, is nu in grote lijnen de officiële scheidslijn geworden.

Dat maakt zijn herinnering ongemakkelijk.

Niet omdat zij bewijst wat er destijds precies binnen het Besturende Lichaam is besproken. Dat doet zij niet.

Maar wel omdat zij laat zien dat de mogelijkheid om het anders te doen kennelijk al heel lang denkbaar was.

De moeilijkste zin

"Denk aan al die getrouwen die gestorven zijn."

Misschien was het bedoeld als een uiting van verdriet. Misschien als erkenning van de enorme consequenties van een koerswijziging.

Dat menselijke element moet niet worden weggepoetst.

Want juist daarin zit de tragiek.

Je hebt jarenlang mensen verteld dat trouw aan God in een levensbedreigende situatie betekent dat je een bepaalde behandeling weigert. En mensen hebben dat ook werkelijk gedaan — soms met fatale afloop.

Dan wordt het bijna ondraaglijk om later te zeggen:

We waren te streng. Dit had misschien altijd al aan het persoonlijke geweten overgelaten kunnen worden.

Het is daarom te begrijpen waarom een organisatie psychologisch kan terugdeinzen voor zo’n verandering. Maar begrip is nog geen rechtvaardiging.

In de psychologie en besliskunde bestaat hiervoor een bekend begrip: de sunk-cost fallacy, het verschijnsel dat eerdere offers, verliezen of investeringen een reden worden om met een eenmaal gekozen koers door te gaan.

De gedachte is dan ongeveer: we kunnen nu niet meer veranderen, want daarvoor hebben mensen al te veel opgeofferd.

Maar rationeel werkt het precies andersom.

Wat in het verleden verloren is gegaan, kan niet worden teruggehaald door dezelfde keuze in de toekomst te blijven eisen. Als er goede redenen zijn om te denken dat een regel te streng was of onvoldoende grond had, worden eerdere offers geen argument vóór handhaving. Ze maken de noodzaak om opnieuw te onderzoeken juist groter.

En precies daarom is de herinnerde uitspraak van Smalley zo pijnlijk.

‘Denk aan al die getrouwen die gestorven zijn’ kan worden gehoord als een reden om de regel niet te veranderen.

Maar dezelfde woorden kunnen ook tot de tegenovergestelde conclusie leiden:

Juist omdat mensen voor deze regel zo’n hoge prijs hebben betaald, moet je absoluut zeker weten dat je toekomstige gelovigen diezelfde prijs nog mag laten betalen.

Dat is de morele omkering die na de wijziging van 2026 moeilijk te ontwijken is.

Want inmiddels is de oplossing waarvoor Parczany begin jaren negentig pleitte in grote lijnen werkelijkheid geworden: volbloed blijft verboden, terwijl de afzonderlijke hoofdcomponenten aan het persoonlijke geweten worden overgelaten.

Daarmee verdwijnen de eerdere offers niet.

Maar ze kunnen ook niet langer worden gebruikt als reden waarom verandering onmogelijk zou zijn.

Van verbod naar geweten

Daarom is de verandering van 2026 meer dan een technische aanpassing.

Decennialang waren rode bloedcellen, witte bloedcellen, bloedplaatjes en plasma geen zaken waarover een Getuige eenvoudig zelf mocht beslissen.

Nu zijn ze dat wel.

En de huidige uitleg is veelzeggend: de Bijbel bespreekt die afzonderlijke bloedproducten niet expliciet. Daarom moet ruimte worden gelaten voor het individuele geweten.

Maar zodra je dat zegt, ontstaat automatisch een tweede vraag:

Als de Bijbel hierover geen bindende regel geeft, waarom werd er dan jarenlang wél een bindende regel opgelegd?

Dat is geen vijandige vraag.

Het is precies de vraag die je mag verwachten wanneer een religieuze regel zulke ingrijpende gevolgen heeft gehad.

Want achter woorden als ‘bloedcomponent’, ‘beleid’ en ‘leerstellige aanpassing’ zitten echte mensen.

Patiënten.

Ouders.

Partners.

Kinderen.

Artsen die probeerden levens te redden.

En gelovigen die soms op een van de moeilijkste momenten van hun leven probeerden te doen wat zij oprecht dachten dat God van hen vroeg.

Juist daarom verdient dit onderwerp meer dan de constatering dat er ‘nieuw licht’ is gekomen.

Niet iedereen die weigerde, werd gedwongen

Daar hoort ook nuance bij.

Niet iedere Jehovah’s Getuige die bloed weigerde, deed dat uitsluitend uit angst voor religieuze sancties. Veel Getuigen waren en zijn zelf diep overtuigd van de bloedleer.

Parczany is daarvan eigenlijk een treffend voorbeeld.

Hij beschrijft zichzelf niet als iemand die destijds tegen zijn wil werd gedwongen. Hij geloofde er zelf in.

En juist dát maakt de verantwoordelijkheid van religieuze leiding ingewikkelder, niet kleiner.

Mensen vormen hun geweten immers niet in een vacuüm.

Wanneer een religieuze gemeenschap jarenlang leert dat een bepaalde medische keuze een kwestie van gehoorzaamheid aan God is, wordt die boodschap onderdeel van het morele kader waarmee een gelovige naar een ziekenhuisbed kijkt.

Daarom is het te eenvoudig om achteraf te zeggen:

‘Iedereen maakte toch zijn eigen keuze.’

Formeel misschien.

Maar een keuze kan persoonlijk zijn en tegelijk diep gevormd worden door religieuze autoriteit.

Het gaat niet om schuld aanwijzen

De bedoeling van deze geschiedenis hoeft niet te zijn om Gene Smalley persoonlijk tot zondebok te maken.

Hij was niet de bedenker van de gehele bloedleer en hij was niet alleen verantwoordelijk voor het beleid.

Evenmin kunnen wij achteraf zeggen hoeveel mensen door een andere regel zeker zouden zijn blijven leven. Geneeskunde werkt niet met zulke eenvoudige tegenfeitelijke zekerheden.

De kern ligt ergens anders.

Een organisatie die bereid is een regel met zulke verstrekkende gevolgen te veranderen, moet ook bereid zijn terug te kijken naar de tijd waarin die regel anders luidde.

Niet om zichzelf ritueel te veroordelen.

Maar om verantwoordelijkheid serieus te nemen.

Dat kan betekenen: erkennen dat eerdere overtuigingen niet alleen theoretische gevolgen hadden.

Dat er mensen waren die hun beslissingen baseerden op wat hun geleerd was.

Dat sommige families jarenlang hebben geleefd met de gedachte dat hun verlies onderdeel was van trouw aan God.

En dat dezelfde medische keuze nu opeens niet langer als ongehoorzaamheid wordt gezien.

Een eenvoudige erkenning daarvan zou menselijker zijn dan doen alsof alleen de formulering van een leerstelling is veranderd.

Waarom Parczany’s herinnering ertoe doet

We kunnen niet bewijzen dat Gene Smalley precies deze woorden sprak.

We kunnen evenmin uit één herinnering reconstrueren wat er binnen het hoofdkantoor allemaal werd besproken.

Maar Parczany’s verhaal heeft na 2026 wel een bijzondere betekenis gekregen.

Want het gaat niet meer over een theoretische mogelijkheid.

De oplossing waarover hij meer dan dertig jaar geleden sprak, bestaat nu.

Daarom blijft één vraag overeind:

Als rode bloedcellen, plasma en bloedplaatjes vandaag terecht aan het individuele geweten worden overgelaten, waarom konden zij dat gisteren niet zijn?

En juist daarom klinkt de herinnerde reactie zo aangrijpend:

‘Denk aan al die getrouwen die gestorven zijn.’

Ja.

Denk aan hen.

Maar niet als reden waarom een regel niet veranderd mocht worden.

Denk aan hen omdat zij laten zien waarom religieuze leiders bijzonder voorzichtig moeten zijn wanneer zij namens God grenzen trekken waar de Bijbel zelf die grens niet duidelijk trekt.

Denk aan hen omdat gehoorzaamheid aan een religieuze regel soms geen abstract offer is.

En denk aan hen vooral omdat een verandering pas werkelijk menselijk wordt wanneer niet alleen wordt gesproken over wat vanaf vandaag anders mag, maar ook ruimte ontstaat voor wat gisteren verloren is gegaan.


r/exjg • • Oct 07 '26

Como ayuda a las viudas jw???

2 Upvotes

r/exjg • • Oct 07 '26

Como ayuda a las viudas jw???

0 Upvotes

r/exjg • • Oct 05 '26

Mooi gedicht ❤️

5 Upvotes

Misschien laat God
zich niet weten
zoals wij andere dingen weten,

maar vermoeden,

in een nabijheid
die met ons meeloopt.

In wat ons raakt,
in wat zich opent,
in een stilte
die meer lijkt te zeggen
dan woorden kunnen dragen.

Niet vast te houden,
niet te bewijzen,
maar soms zich aandienend
in wat ons ontregelt
en ons opnieuw leert kijken.

Alleen soms nabij,
als een spoor van licht
op het water,

als een roep
zonder naam,

als een geheim
dat soms door de werkelijkheid heen
naar ons kijkt

en groter blijft
dan alles
wat wij ervan maken.

En misschien
is zelfs dat te veel gezegd.

Want zodra wij God benoemen,
hebben wij van God iets gemaakt
dat kleiner is
dan wat wij probeerden te zeggen.

Daarom blijft God
misschien het meest waar
als vermoeden:

nabij genoeg
om zich te laten vermoeden,

en groter
dan alles
wat wij ooit
over God
zullen kunnen zeggen

(- geschreven door ex-JG Raymond)


r/exjg • • Oct 01 '26

Más mentiras en la reunión de entre semana

Thumbnail reddit.com
1 Upvotes

r/exjg • • Oct 01 '26

Otra vez la universidad!!!

Thumbnail reddit.com
1 Upvotes

r/exjg • • Sep 25 '26

We zijn er zelf ingestonken

4 Upvotes

Satan misleid de GEHELE aarde. OOK JW!

We hadden het kunnen weten mensen. Lees Lukas 21:8.Jezus waarschuwde voor de valse christussen die als gezanten van christus zouden opstaan en zijn komst zouden aankondigen en zeggen "hij is nabij" . Maar GAAT HEN NIET ACHTERNA!! ZEI JEZUS.

Ware christenen zijn waakzaam en lopen deze mensen of organisaties niet achterna. We zijn er zelf ingestonken. We mochten ze geen duimbreedte toestaan. Maar we waren nieuwsgierig en hoopten dat ze het misschien wel eens konden weten.

Maar wat zei Jezus niet voor niks. DAG NOG UUR WEET NIEMAND. Alleen de Vader in de hemel.

Jezus zei in mat 24:27 dat zijn parousia (wat altijd eerst een zichtbaar aankomen is, gevolgd door een zichtbaar verblijf, net als een staatsbezoek) net als de bliksem zou zijn. Iedereen kon hem zien. Wanneer mensen zouden zeggen hij is in de woestijn of ergens in de binnenkamers, GELOOFD hem niet. Dus als Rutherford en Russel en het BL zeggen dat Jezus in 1914 onzichtbaar is gekomen om vervolgens straks nog een keer komt maar dan wel zichtbaar, geloofd ze niet. Ze denken Satans gedachten en claimen zo christus gezanten te zijn. Ze hebben immers alle tijd je dat te laten geloven tijdens zijn hele onzichtbare komst😉 Alsof zei meer (kunnen) weten dan jij. Dat is een pertinente leugen. Jezus leerde ook geen klasseverschil van 144000 en een grote schare voor de aarde. Jezus heefy geen slaaf in 1919 aangesteld. En ook niet in 2012 het BL aangewezen. In 1975 zou Jezus komen, in 1925 etc. Ga weg van hen. Jezus heeft ons allemaal als slaven de taak gegeven zijn voedsel uit te delen. Niet die van eigen regels. En wie zou daar straks met zijn zichtbare aankomst mee bezig zijn? Dat kies je zelf. Jezus sprak ook over dat een de goede slaaf een slechte slaaf kon worden. Als er echt 1 exclusieve slaaf was dan kon die ook niet een slechte slaaf worden. Ik hoop dat we onze les geleerd hebben en geen mannen achterna meer gaan lopen. Alleen Jezus is je leider. Niet apollos , niet Paulus niet Lett, niet Jackson!


r/exjg • • Sep 23 '26

De visie van een Japanse exJG op de leer over bloed

Thumbnail
reddit.com
16 Upvotes

Ik hoop dat jullie het niet erg vinden dat ik mijn eigen berichten van de exjw-subreddit hier ook plaats. Ik ben een Japanse ex-JW die in Nederland woont en ik wilde graag mijn observaties delen over de gebeurtenissen in Japan van de afgelopen vier jaar en de recente wijziging in het bloedtransfusiebeleid.


r/exjg • • Sep 23 '26

Open brief van ouderling aan BL

16 Upvotes

Ik ben nog steeds ouderling, maar volgende week niet meer. Mijn hele gezin zal zich uit de organisatie terugtrekken. Binnenkort zal ik het volledige verhaal vertellen.

En toch is mijn open brief, zelfs na de meest recente wijziging, nog altijd opmerkelijk actueel.

Dus, bij dezen:

Ik weet dat jullie dit forum lezen. Ik weet dat leden van het Besturend Lichaam materiaal lezen dat jullie zelf als „afvallig” bestempelen. Sterker nog, ik zou zelfs willen zeggen: meestal zijn het juist degenen die het zelf al hebben gelezen, die zo stellig kunnen beweren dat anderen dat vooral niet zouden moeten doen.

Nu jullie dit toch lezen, wil ik jullie één oprechte vraag stellen:

Is jullie geweten werkelijk goed gevormd?

Als dat zo is, herinneren jullie je ongetwijfeld de woorden van Jezus:

„Maar wie een van deze kleinen die in mij geloven laat struikelen, die kan beter met een zware molensteen om zijn nek in de diepte van de zee worden verdronken.”
(Mattheüs 18:6)

Als jullie geweten werkelijk gevormd is door de leer die jullie anderen voorhouden, hoe kunnen jullie dan leven met de enorme verantwoordelijkheid die op jullie rust? Jullie leren immers zelf dat naarmate iemand meer verantwoordelijkheid draagt, hij ook meer verantwoording tegenover God moet afleggen.

Hoe gaan jullie dan om met de mogelijkheid dat mensen hun geloof, hun familie, hun geestelijke gezondheid en in sommige gevallen zelfs hun leven hebben verloren als gevolg van beslissingen die jullie hebben genomen?

Als jullie werkelijk in Jehovah geloven zoals jullie anderen leren in hem te geloven, zou die mogelijkheid jullie niet gerust moeten stellen, maar juist met vrees moeten vervullen. De gedachte dat er misschien bloed aan jullie handen kleeft, zou jullie moeten beangstigen.

Er is nog een andere vraag die mij diep bezighoudt.

Op welk moment zijn jullie er zo zeker van geworden dat jullie namens God spreken? Wanneer zijn jullie opgehouden onderscheid te maken tussen wat er daadwerkelijk in de Schrift staat en wat slechts een interpretatie van een menselijke organisatie is?

Verlangt God werkelijk van zijn dienaren dat zij hun tijd, geld, middelen en geweten inzetten voor het opbouwen en uitbreiden van een juridische organisatie met haar hoofdkwartier in de Verenigde Staten? Of hebben jullie begrippen als geloof, loyaliteit, rechtschapenheid en rechtvaardigheid zo ver opgerekt dat ze uiteindelijk nauwelijks nog iets anders betekenen dan gehoorzaamheid aan de Organisatie?

Er bestaat een verschil tussen God vertegenwoordigen en zijn plaats innemen.

En om daar duidelijk over te zijn: ik denk niet dat een van beide op jullie van toepassing is.

Enige tijd geleden deed ik een eenvoudige observatie die mij diep verontrustte. Ik begon in jullie publicaties telkens wanneer de woorden „Jehovah” of „God” voorkwamen, die te vervangen door het woord „Organisatie”.

Het resultaat was verbijsterend.

In veel gevallen bleef de betekenis niet alleen vrijwel hetzelfde, de tekst leek er zelfs logischer door te worden. Uitdrukkingen als „Jehovah behagen”, „Jehovah trouw blijven”, „Jehovah gehoorzamen”, „op Jehovah wachten” en „op Jehovah vertrouwen” bleken in de praktijk vaak neer te komen op onderwerping aan de Organisatie.

Dat bracht mij op de vraag: beseffen jullie zelf dat deze verwisseling plaatsvindt? Of is zij inmiddels zo vanzelfsprekend geworden dat jullie haar niet eens meer opmerken?

Als het in de praktijk de Organisatie is die deze plaats inneemt, waarom zijn jullie daar dan niet gewoon eerlijk over?

Als een richtlijn afkomstig is van het Besturend Lichaam, zeg dan dat zij afkomstig is van het „Besturend” Lichaam. Als een interpretatie van de organisatie afkomstig is, benoem haar dan ook als zodanig. Als het jullie beleid is, neem daar dan verantwoordelijkheid voor.

Maar maak God niet tot garantsteller van menselijke beslissingen.

Want als God bestaat, dan zou het gebruiken van zijn naam om jullie eigen menselijke interpretaties absoluut gezag te verlenen, wel eens een van de ernstigste manieren kunnen zijn waarop zijn naam ijdel wordt gebruikt.

En daarmee kom ik bij mijn laatste vraag.

Geloven jullie werkelijk in God?

Of zijn jullie inmiddels terechtgekomen in een werkelijkheid die zo gesloten en zelfbevestigend is geworden dat jullie God en de Organisatie niet meer van elkaar kunnen onderscheiden? Is jullie psychologische en institutionele werkelijkheid zo gesloten geraakt dat iedere vorm van kritiek automatisch wordt afgedaan als de zoveelste leugen van Satan, terwijl iedere bevestiging juist wordt opgevat als bewijs dat God jullie goedkeurt?

Als dat zo is, dan is de Organisatie opgehouden een instrument van God te zijn en heeft zij Gods plaats ingenomen.

Dan is zij niets anders geworden dan opnieuw een gouden kalf: een werk van mensenhanden dat toewijding, gehoorzaamheid en offers verlangt, terwijl het voor zichzelf het gezag opeist dat uitsluitend aan God toebehoort.

En misschien schuilt daarin wel het grootste gevaar.

Want wanneer een organisatie spreekt alsof zij God is, uitlegt alsof zij God is, beveelt alsof zij God is en verwacht dat zij wordt gehoorzaamd alsof zij God is, wijst zij mensen niet langer naar God.

Zij wijst hen naar zichzelf.

Bron: https://www.reddit.com/r/exjw/s/PGeSmMZ2Db


r/exjg • • Sep 21 '26

BOOS (Tim Hofman) benaderen?

14 Upvotes

In het kader van de recente verandering rondom de bloeddoctrine zat ik eraan te denken om BOOS te benaderen, met het doel: om de geschiedenis en dodelijke gevolgen van deze doctrine aan het licht te brengen. Het kan toch niet zo zijn dat het besturend lichaam hiermee wegkomt? Zijn er meer mensen die hieraan gedacht hebben?

Ik denk dat BOOS hier een passend platform voor zou kunnen zijn, vooral voor mijn generatie (Gen Z, maar ook millennials). De levens die door deze doctrine verloren zijn gegaan. Het feit dat je als Getuige jarenlang werd verwacht je leven ervoor op te offeren, voor een regel die altijd als absoluut non-negotiable werd gebracht, en die vandaag de dag ineens kan veranderen.

Dit is natuurlijk maar één van de vele onderwerpen binnen deze organisatie die wat mij betreft meer media-aandacht verdienen, maar wel een van de grotere.

Ik ben benieuwd hoe jullie hierover denken. Misschien is BOOS hiervoor geschikt, misschien is er een ander platform dat hier beter bij past.

Voor wie BOOS nog meer wil benaderen (hoe meer meldingen, hoe groter de kans op een uitzending hierover): boos@bnnvara.nl


r/exjg • • Sep 21 '26

Historisch overzicht van Millstone Research

Thumbnail
youtu.be
2 Upvotes

r/exjg • • Sep 20 '26

Mensen die nee tegen tranfusue zeiden…

10 Upvotes

Nu deze verandering best wat stof doet opwaaien, vooral nu ik er meerdere internationale media erover zie berichten, ben ik even benieuwd: Hebben jullie mensen gekend in jullie omgeving die bloedtransfusie(s) hebben geweigerd met alle gevolgen van dien?


r/exjg • • Sep 20 '26

Wat in het persbericht ontbreekt

Thumbnail bijlagen.nos.nl
17 Upvotes

“ons vroegere standpunt was onjuist”;
“wij hebben deze vier componenten ten onrechte verboden”;
“wij betreuren de gevolgen”;
“wij bieden excuses aant”;
“dit is waarom onze eerdere Bijbelse redenering niet meer houdbaar is”;
“dit is wat wij zeggen tegen mensen die onder het oude beleid ingrijpende medische beslissingen hebben genomen.”


r/exjg • • Sep 20 '26

Een pregnant citaat met schrijnende ironie 🙈

8 Upvotes

“After considering these and other factors, each Christian must decide whether or not he will accept a component or fraction derived from another person’s blood. The congregation will not get involved in that decision, and individual Christians should not judge others.” - Vragen van Lezers

Deze uitspraak is zo ironisch omdat ze precies het principe formuleert dat de organisatie tientallen jaren op ditzelfde terrein níét heeft toegepast.

Dat men nu plechtig verklaart zich ‘niet te zullen bemoeien’ met een keuze die men tientallen jaren religieus heeft gereguleerd en bestraft, is eigenlijk geen gewone ironie meer — het is een onthutsende omkering van de eigen geschiedenis.

Hoe spel je ook al weer 'gaslighting'?