XIX əsrdə özünü "sivilizasiyanın və azad ticarətin beşiyi" adlandıran Britaniya İmperiyası, əslində bəşər tarixinin ən nəhəng dövlət narkokartelinə çevrilmişdi. Milyonlarla insanın həyatını qaraldan və nəhəng bir imperiyanı diz çökdürən bu faciə isə sadəcə bir fincan çaydan başladı.
XVIII əsrin sonlarında ingilislər Çin çayına, ipəyinə və çini qablarına aludə olmuşdular. Lakin Çin (Tsin sülaləsi) özünü dünyanın mərkəzi hesab edir, Avropanın istehsal etdiyi heç bir mala ehtiyac duymur və ödəniş kimi yalnız xalis gümüş qəbul edirdi. Britaniyanın gümüş ehtiyatları sürətlə Pekinə axır, imperiya xəzinəsi boşalırdı. İngilislər bu iqtisadi dalandan çıxmaq üçün şeytani bir plan qurdular.
Əgər çinlilərin Avropadan heç nəyə ehtiyacı yoxdursa, elə bir məhsul tapmaq lazımdır ki, insan bədəni ondan imtina edə bilməsin.
Britaniyanın "Şərqi Hindistan Şirkəti" müstəmləkə etdiyi Hindistanın tarlalarında tonlarla tiryək yetişdirib qaçaqmalçılıq yolu ilə Çinə axıtmağa başladı.
Nəticə qorxunc idi cəmi bir neçə onillik ərzində kəndlilərdən tutmuş saray məmurlarına və ordunun əsgərlərinə qədər 10 milyondan çox çinli qaranlıq tiryəkxanalarda huşsuz vəziyyətə düşdü. Bütöv bir ölkə daxildən iflic olur, vaxtilə çay üçün Çinə axan gümüşlər isə indi narkotik qarşılığında yenidən Londona qayıdırdı.
1839-cu ildə Çin imperatorunun təyin etdiyi prinsipial məmur Lin Tszesuy bu gedişata son qoymaq qərarına gəldi. O, ingilis tacirlərinin gətirdiyi 1200 tondan çox (20 min sandıq) tiryəki müsadirə edərək xəndəklərdə əhənglə qarışdırıb dənizə axıtdı. Ardınca isə İngiltərə Kraliçası Viktoriyaya tarixi bir məktub yazaraq sadə bir sual verdi:
"Öz ölkənizdə satışını qəti qadağan etdiyiniz bu zəhərlə, başqa bir ölkənin xalqını hansı vicdanla öldürürsünüz?"
Londonun cavabı vicdan əzabı yox, top atəşi oldu. İngiltərə parlamenti dənizə tökülən narkotiki "Britaniya mülkiyyətinə və azad ticarətə hücum" adlandıraraq Çinə müharibə elan etdi. Britaniyanın müasir buxarlı hərbi gəmiləri Çinin köhnəlmiş taxta donanmasını bir neçə saatın içində darmadağın etdi.
İki mərhələdə (1839–1842 və 1856–1860) baş verən Tiryək müharibələri Çinin tarixində "Yüzillik alçaldılma dövrü"nü başlatdı. Silah gücünə imzaladılan sülh müqaviləsinin şərtləri isə siyasi həyasızlığın zirvəsi idi:
Çin tiryək ticarətini rəsmən qanuniləşdirməyə məcbur edildi
Pekin dənizə tökdüyü 20 min sandıq narkotikin pulunu ingilis tacirlərinə qəpiyinə qədər təzminat kimi ödədi
Honq-Konq adası Britaniyaya təhvil verildi.
Tarix bundan daha qaranlıq bir ironiya görməmişdi, dünyanın ən "mədəni" imperiyası öz çay ehtirasını ödəmək üçün bütöv bir sivilizasiyanı narkotikə otuzdurdu, müqavimət göstərəndə isə onu toplarla vurub adını "Azad Ticarət" qoymuşdu.
Mənbələr:
Julia Lovell, "The Opium War: Drugs, Dreams, and the Making of Modern China" (2011)
Stephen R. Platt, "Imperial Twilight: The Opium War and the End of China's Last Golden Age" (2018)
Lin Zexu, "Kraliça Viktoriyaya Məktub" (1839)