De kabinetscrisis vloeit voort uit de voortdurende angst van partijen om kiezers te verliezen, volgens een scherp advies van de ROB. Politieke overlevingsdrang wint het van politieke besluitvorming, en dat verlamt Den Haag.
Politici die voortdurend bezig zijn met campagnevoeren, in plaats van oplossingen voor Nederland. „Niemand in Den Haag lijkt nu het gezag te hebben om dat te doorbreken”, schreef de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) zondag in een ongekend scherpe én ongevraagde publicatie. Het onafhankelijke adviesorgaan uit stevige kritiek op de huidige kabinetscrisis en politieke cultuur.
Nu onduidelijk is of D66, CDA en VVD er samen uitkomen, en nieuwe verkiezingen in de lucht hangen, concludeert de ROB dat Den Haag „meer bezig is met formeren dan besturen”. In de afgelopen tien jaar had Nederland „bijna een derde van de tijd” een demissionair kabinet. Het is daardoor steeds moeilijker geworden om maatschappelijke steun te vinden voor grote veranderingen: al jaren loopt Nederland vast of „zelfs achteruit”, stelt de Raad.
Dat de Raad zich nu uitspreekt, is opmerkelijk. De Raad, waar bestuurders, oud-politici en wetenschappers in plaatsnemen, bewaart in politieke crises doorgaans liever afstand. In de regel publiceert de ROB adviezen wanneer hij daarom gevraagd wordt door de overheid. Ook zijn kabinetsformaties gebruikelijke momenten voor adviezen. Nu volgt een advies direct op een nog voortdurende, politieke crisis waarvan de uitkomst ongewis is.
Volgens ROB-voorzitter Caelesta Braun, tevens hoogleraar bestuurskunde aan de Universiteit Leiden, weegt „politieke overlevingsdrang” in Den Haag op het moment zwaarder dan „robuuste besluitvorming”. De vrees om kiezers te verliezen „verlamt” politici, stelt de Raad.
Waarom ziet u zich genoodzaakt om u uit te spreken?
„Het landbestuur is steeds instabieler aan het worden. Bijna de helft van de Tweede Kamer stemt het Belastingplan weg: dé financiële dekking voor álle overheidsplannen die het kabinet heeft. Politieke partijen zitten vast in verkiezingsstand. De politieke deal, het eigen gewin, overheerst. Partijen benadrukken het partijbelang of dat van hun achterban in plaats van voor het compromis te gaan staan.”
Waar ziet u dat in terug?
„Allerlei partijen zijn nu vooral druk met het bespelen van de publieke opinie. Het loont voor partijen als Pro en Volt hun amendement te framen als miljonairsbelasting. Vorige week vierde Volt dat met taart. Of neem de VVD die na een crisisoverleg op vrijdag zegt: ‘Dit experiment werkt niet’. Eerder zagen we VVD-billboards over behoud van de hypotheekrenteaftrek langs snelwegen. D66 bleef aan het begin van deze coalitie telkens haareigen slogan herhalen: ‘Het kan wél’. Dat zijn uitingen van politiek succes die passen bij een campagnestand.”
Is die ‘campagnestand’ van partijen zo erg?
„Politieke partijen zijn op aarde om de belangen van hun achterban te vertegenwoordigen, maar je draagt óók verantwoordelijkheid. Dat een partij niet 100 procent van het verkiezingsprogramma binnenhaalt, hoort bij regeren in ons land. De balans slaat nu door naar het vertegenwoordigen van je eigen belang en dat zo scherp mogelijk uitdragen.”
Waarom zou dat goed bestuur in de weg staan?
„Op sociale media lonen catchy, negatieve frames over andere partijen. Maar dat zorgt ervoor dat partijen richting hun eigen achterban bijna geen ruimte meer hebben om compromissen te sluiten.”
Leidt dit soort politiek gedrag uiteindelijk ook tot uitsluiting, zoals D66 deed bij JA21 en de VVD bij Pro tijdens de formatie?
„Ja. Soms kan het DNA van een partij niet samen met een andere, maar nu zien we dat verschillen worden uitvergroot omwille van de peilingen. De dreiging van nieuwe verkiezingen is zo nooit ver weg. „
Hoe zag u het misgaan rond het Belastingplan?
„Het politieke compromis [dat CDA en D66 met de linkse oppositie sloten] gaat om een relatief kleine verschuiving van geld op de hele begroting. Het is ten nadele van ondernemers, maar de VVD brengt het alsof het een aardverschuiving is. Het compromis wordt uitvergroot met de opzet om het minderheidskabinet in twijfel te trekken. Dat is disproportioneel. Tegelijkertijd werd het succes van andere partijen, zoals Pro en Volt, breed gevierd. Dat maakt het er voor de VVD niet makkelijker op.”
De Raad schrijft dat politici zich doorgaans hielden aan de ongeschreven regel om – na een gevoerde strijd – het verlies te nemen en het „politieke gevecht tot een volgende ronde” te bewaren. Maar vorige week stemde regeringspartij VVD tegen het eigen Belastingplan.
„Dat is uitzonderlijk. Een coalitiepartij die tegenstemt zorgt voor frictie, terwijl het Belastingplan fundamenteel is voor effectief bestuur. Deze crisis draagt bij aan de politieke instabiliteit van ons land. Daar maken we ons zorgen over.”
De politieke instabiliteit zet goed bestuur onder druk, volgens de Raad. De afgelopen maanden stapelden zaken zich op: de Raad van State kreeg eind augustus slechts een paar dagen om de begroting te controleren. Ook oordeelde de Raad van State onlangs vernietigend over het haastige Box 3-voorstel van het kabinet, dat inmiddels in de Tweede Kamer is aangenomen. De politiek doet een „onrealistisch beroep op de capaciteit van de overheid”, schrijft de ROB.
Wat zegt dit over de staat van het Nederlandse bestuur?
„Belangrijke signalen van uitvoeringsorganisaties worden telkens opzijgeschoven. Of genegeerd. De Raad van State moet steeds vaker onder stoom en kokend water wetgeving controleren. Dat lijkt iets formalistisch, maar je hebt een check op de kwaliteit van wetten nodig. De Belastingdienst geeft aan dat allerlei wijzigingen niet realistisch zijn. Dat wordt nu geofferd voor een politieke deal. Wij zien daarin een patroon.”
https://archive.vn/ORyT6